Mitoaren Hizkuntza

Euskara hizkuntza-uharte bat da, mendebaldeko Europako hizkuntza aurreindoeuropearretatik bizirik geratu den bakarra. Bere hitzek aspaldiko garaietako esanahi-geruzak gordetzen dituzte, eta euskal lurraldeko toponimoak (leku-izenak) antzinako sinesmenen eta mitoen oroimena gordetzen duten fosil linguistikoak dira. Mitoaren Hizkuntza atalak esanahi ezkutu horiek argitzen ditu.

Anboto, Mari bizi den mendia, "ama" eta "boto" (sakonunea, kofatua) hitzetan banatzen da: amaren egoitza sakona, lurraren umetokia. Zugarramurdi hitzak "zumarraren muga" (zugar-mur-di) esan nahi du, baina munduen arteko muga gisa ere interpretatu izan da. Akelarre (aker + larre) hitz-hurrenez hurren "akerraren larrea" da, bertan egiten ziren errituak agerian uzten dituen izena.

Izaki mitologikoen izenek ere giltzak dituzte barruan. Basajaunak "basoko jauna" esan nahi du (basa + jaun); lamia "lami" (txikia) hitzetik etor daiteke edo "Lamia" greko-latinarekin senidetuta egon; Mari izenak ziurrenik ez du Andre Mariarekin loturarik, "mairu" (zaharra, antzinakoa) edo "ama" hitzekin baizik. Etimologia bakoitzak mitoa ulertzeko ateak irekitzen ditu.

Euskaraz bakarrik existitzen diren eta itzulpen zuzenik ez duten terminoak daude: sorgin ez da zehazki "bruja", figura anbiguoagoa baizik; gauekoak kategoria mitologikoa da, beste mitologia batzuetan lekurik ez duena; begizkoa begi-gaiztoa izendatzeko modu bat da, beste hizkuntzek ez dituzten ñabardurekin. Hitz hauek arakatzea euskal mundu-ikuskeran bakarrik dauden kontzeptuetara hurbiltzea da.

Euskal toponimia izaki mitologikoei buruzko izenez beteta dago: Laminosin (lamien iturria), Jentiletxe (jentilen etxea), Mairubaratz (mairuen/antzinekoen baratzea), Sorginarri (sorginen harria). Izen hauek geografia fisikoaren gainean jarritako geografia mitikoa marrazten dute: toponimo bakoitzak tradizioak agerpenak, egoitzak edo gertaera legendarioak kokatzen zituen leku bat markatzen du.

Oihartzun mitologikoak gordetzen dituzten esapideak ere aztertzen ditugu. "Mari laino artean" esaerak egoera klimatikoa deskribatzen du, baina jainkosaren presentzia gogorarazten du. "Jentilen moduan" esateak modu zakarrean esan nahi du, erraldoien irudia gogora ekarriz. Eguneroko hizkuntza jatorria ezagutu gabe erabiltzaile askok darabiltzaten erreferentzia mitikoz josita dago.

Atal honek interes berezia du euskara ikasten ari direnentzat eta beren sustrai kulturaletan sakondu nahi dutenentzat, baina baita leku jakin batzuk zergatik deitzen diren horrela ulertu nahi duen edozein jakin-minarentzat ere. Ohartarazten dugu etimologia herrikoia batzuetan etimologia zientifikotik urruntzen dela: bi ikuspegiak aurkezten ditugu, herriaren "akatsa" ere esanguratsua baita jendeak izenak mendeetan zehar nola interpretatu dituen ikusteko.