Mitoak eta historia

Benetan existitu al ziren Zugarramurdiko sorginak? Nork eraiki zituen tradizioak jentilei egozten dizkien trikuharriak? Herensugerik izan al zen inoiz Gorbeian? Mitoak eta historia atalak galdera hauei zorroztasun akademikoarekin erantzuten die, baina mitoaren kultur balioa galdu gabe, historikoki egiazta dezakeguna eta kondairaren eremukoa dena bereiziz.

Zugarramurdiko sorginen kasua eredugarria da. 1610ean, Logroñoko Inkisizioaren Auzitegiak herri nafarreko hainbat bizilagun prozesatu zituen sorginkeriagatik, eta batzuk sutan erretzera kondenatu zituen. Sorginak al ziren benetan? Dokumentazio historikoak garaiko beldurrei eta salaketa-dinamikei buruz gehiago dio benetako praktika magikoei buruz baino. Dokumentuak, testuinguru soziala eta gaur egungo interpretazio historiografikoak aztertzen ditugu.

Tradizioaren arabera trikuharriak eta harrespilak eraiki zituzten jentilak ez ziren erraldoi mitologikoak, baina Euskal Herrian bizi izan ziren: monumentu megalitikoak Neolitoko eta Brontze Aroko komunitateek eraiki zituzten, K.a. 4000 eta 1000 urteen artean. Mitoak Erdi Aroko euskaldunentzat ulertezina zen bizimodua zuten antzinako herrien oroimena gordetzen du, nekazari neolitikoak naturaz gaindiko izaki bihurtuz.

Euskararen jatorriak mito iraunkorrak sortu ditu: Bibliako hebreerarekin lotzen zuten teorietatik hasi eta Atlantidari buruzko fantasietaraino. Gaur egungo hizkuntzalaritza historikoak euskara hizkuntza isolatu gisa kokatzen du, beste inolako hizkuntza-familiarekin lotura egiaztagarririk gabe, baina bere antzinatasunari eta balizko harremanei buruzko teoriak eztabaidatzen jarraitzen dute esparru akademikoetan. Zientzia eta pseudozientzia bereizten ditugu.

Mito batzuek muin historiko identifikagarriak dituzte. Inbaditzaile musulmanen aurkako batailen kondairek VIII. mendeko espedizio karolingioen oroimena gorde dezakete. Santutegi paganoen kristautzeari buruzko kontakizunek erlijio-aldaketaren prozesu historikoa erakusten dute. Ehun mitikoaren barruan elementu historiko hauek identifikatzea gaur egungo historiografiaren tresnekin egiten dugun lan zirraragarria da.

Euskal iraganari buruzko mito modernoak ere jorratzen ditugu: antzinako matriarkatuaren ideia, gizarte berdintzaile aurre-kristauaren nozioa, Paleolitoko erlijioen ustezko biziraupena. Ideia hauetako batzuek oinarri partziala dute, beste batzuk XX. mendeko eraikuntza ideologikoak dira. Kontakizun hauek kritikoki aztertzea ez da euskal identitatea suntsitzea, sinplifikazio eta manipulazioetatik babestea baizik.

Gure ikuspegia ez da inoiz mitoa mespretxatzea "egia historikoa" ez izateagatik. Mitoak bere egia du: egia psikologikoa, egia soziala, egia poetikoa. Saiatzen garena da irakurleak bi planoak bereiztea, kondairaz kultura-sorkuntza gisa gozatuz eta, aldi berean, Euskal Herriko iraganari buruz benetan dakiguna historiaren eta arkeologiaren bidez ulertuz.