Ikurrak eta Objektuak

Izaki mitologiko eta narrazio-kondairetatik haratago, euskal mundu-ikuskerari forma ematen dioten objektu eta ikurren unibertso oso bat dago. Ateak babesten dituen eguzkilorea, lamiek ahaztuta uzten zuten urrezko orrazia, identitatea markatzen duen lauburua: objektu bakoitza materiala eta espirituala, egunerokoa eta mitikoa lotzen dituen esanahi-korapilo bat da.

Eguzkilorea (eguzki-lorea) da, zalantzarik gabe, euskal ikurrik ezagunena. Kantu lehorreko lore hau baserriko ateetan jartzen da etxea sorgin eta espiritu gaiztoetatik babesteko: kondairaren arabera, gaueko izakiak bere petalo ugariak zenbatzen geratzen ziren hipnotizatuta, egunsentiak ihes egitera behartzen zituen arte. Bere eguzki-sinbolismoa, Mari jainkosarekiko loturak eta gaur egun identitate-ikono gisa duen erabilera aztertzen dugu.

Lamien orraziak kondaira askotan agertzen dira: uretako izaki hauek urrezko orraziak ahazten zituzten ibai-ertzetan, eta itzultzen zituenak mesedea jasotzen zuen; lapurtzen zituenak, aldiz, zoritxarra erakartzen zuen. Orraziak kultura tradizionalean zer sinbolizatzen duen aztertzen dugu (femeninitatea, sedukzioa, tarterik gabeko espazioa), zergatik den urrezkoa (eguzki-lotura), eta istorio hauek ohartarazpen moral gisa nola funtzionatzen zuten.

Lauburuak, lau beso kurbatuko gurutzeak, jatorri eztabaidatua du: batzuek Burdin Arora eramaten dute, beste batzuek sorkuntza berriagotzat jotzen dute. Zalantzarik gabea dugu gaur egun euskal identitate-ikur gisa duen eginkizuna. Bere esanahi posibleak arakatzen ditugu (lau elementuak, eguzkiaren eta ilargiaren mugimendua), dokumentatutako erabilera historikoa, eta bere jatorriari buruzko teoriak, kristautasunaren aurrekoetatik hasi eta zeltetaraino.

Atal honetan objektu ezezagunagoak baina maila berean esanguratsuak diren fitxak aurkituko dituzu: kutxa tradiziozkoa, bere tailu sinbolikoekin; portatzailearen agintea identifikatzen duen makila; hilerrietako disko-formako estelak beren grabatu enigmatikoekin; hileta-erritualetan erabilitako argizaiolak; antzinako errituetan oihartzun egiten zuten adar sakratuak.

Fitxa bakoitzak objektuaren deskribapen fisikoa, jatorria edo boterea azaltzen duten lotutako kondairak, bere esanahien analisi sinbolikoa eta gaur egungo erabilerari buruzko informazioa (non ikus daitezkeen jatorrizko aleak, artisauak, gaur egungo kulturan duen presentzia) biltzen ditu. Euskal kultura material mitikoaren katalogo bisual eta narratiboa da.

Atal honek espazio sinbolikoak ere arakatzen ditu: atearen atalaseak zer esan nahi zuen (etxearen eta kanpoko munduaren arteko muga), etxea suaren inguruan (sutondoa) nola sakratzen zen, zergatik ziren bidegurutzeak botere magikoko lekuak. Espazio hauek ulertzeak objektu batzuk babes-efektua izateko leku zehatzetan zergatik jarri behar ziren ulertzen laguntzen du.