Mendia

Euskal mendizaletasuna kirola baino askoz gehiago da: lurraldearekin harremanetan jartzeko modua da, natura ulertzeko eta Euskal Herriko muinarekin lotzeko bidea. Milaka urtetan zehar tontorrak artaldeekin zeharkatu dituzten artzainetatik hasi eta Himalaiako zortzimilakoak konkistatu dituzten gaur egungo alpinistetaraino, euskaldunek harreman pribilegiatua mantendu dute beren lurraldeko horizontea definitzen duten mendiekin.

Euskal tontorrek maila guztietako erronken katalogoa osatzen dute. Anboto mitikoa (1.331 m), tradizioaren arabera Mari jainkosaren egoitza dena, Bizkaiko paisaia menderatzen du bere kareharrizko horma bertikalekin. Aizkorri (1.528 m), Gipuzkoako sabaia, Kantauri itsasotik Pirinioetaraino iristen diren panoramak eskaintzen ditu. Txindoki (1.346 m), bere silueta zorrotzagatik "euskal Cervino" bezala ezaguna, agian Euskal Herriko mendirik argazkituena da. Gorbeia (1.481 m), tontorrean duen gurutze monumentalarekin, Araba eta Bizkaiaren arteko erpin sinbolikoa markatzen du.

Euskal mendizaletasun antolatuak mende bat baino gehiagoko historia du. Peña Juventus, Manuel Iradier Excursionista Elkartea edo Tximist bezalako klubak XIX. mendearen amaieran txango kolektiboak antolatzen hasi ziren, ordura arte gutxi batzuen pribilegio zen jarduera demokratizatuz. Klub hauek mendizale kultura sortu zuten, tontorrak lortzea bezainbeste baloratzen dituena kideen arteko adiskidetasuna eta natura-ingurunearekiko errespetua.

Mendi-ibiliek gorakada ikaragarria izan dute azken hamarkadetan. Seinalatutako bide-sare zabal batek —GR (ibilbide luzea), PR (ibilbide laburra) eta SL (tokiko bidea)— euskal lurraldeko txoko guztiak esploratzea ahalbidetzen du. Donejakue Bideak Euskal Herria zeharkatzen du hainbat ibilbide historikoren bidez. Hiru Erregeen Ibilbideak Pirinioetako tontorrak zeharkatzen ditu. Ermitak eta herriak lotzen dituzten bideek oinezko komunikazio-bide tradizionalak bizirik mantentzen dituzte.

Euskal mendizaletasunak mundu mailako figurak eman dizkio nazioarteko alpinismoari. Juanito Oiarzabal gasteiztarra, planetako 14 zortzimilakoak igo zituen bosgarren gizakia izan zen, eta hainbat tontorretan oxigeno osagarririk gabe lortu zuen lehena. Alberto Iñurrategi, Edurne Pasaban (14 zortzimilakoak igo zituen lehen emakumea), eta eskalatzaile eta alpinista belaunaldi berriek Euskal Herria munduko mendizaletasunaren elitean mantentzen dute.

Tontor enblematikoetara egiten den igoera komunitarioa euskal egutegi sozialaren parte da. Gorbeiara igotzea Gurutze egunean, Ernio koroatzea Aiako jaietan, edo mendi klubek antolatutako martxetan parte hartzea kirola, natura eta tradizioa uztartzen dituen errituak dira. Egun berezietan, ehunka lagunek bat egiten dute gailurretan, euskaldunen eta haien mendien arteko lotura ospatzen duten topaketak sortuz.

Kirol-erronkatik haratago, euskal mendia espiritualtasun, mitologia eta euskal kultura sakonenarekin topo egiteko espazioa da. Mariren haitzuloak, lepo asko koroatzen dituzten megalitoak, leku urrunetako ermitak: Euskal Herrian mendira igotzea natura eta kultura batzen diren lurralde bat zeharkatzea da, non pauso bakoitzak bide hauek lehenago zapaldu zituzten artzain, ikazkin eta ibiltari belaunaldiekin lotzen zaituen.