Euskal Pilota

Euskal pilota euskal kirol nagusia da, pilota frontoiaren aurka eskuz, egurrezko palaz edo zumezko zestaz jotzearen oinarrizko printzipioa partekatzen duten kirol modalitateen familia. Umeek eskuz jotzen ikasten duten herri-pilotaleku humiletatik hasi eta zesta-puntak apustuetan milioiak mugitzen dituen Floridako jai-alai handietaraino, euskal pilotak mundua konkistatu du bere euskaldun esentzia inoiz galdu gabe.

Esku-pilota modalitaterik puruena eta zaharrena da. Pilotariek pilota zuzenean eskuz jotzen dute, teknika, kokapena eta erresistentzia fisikoa garaipena lortzeko gako diren duelu batean. Buruz buruko partidetan bi pilotari aurrez aurre jartzen dira. Binakakoetan, bi jokalariko talde bakoitzak frontoi osoa estali behar du beren mugimenduak koordinatuz. Pilotaren gogortasunaren ondorioz, pilotari profesionalen eskuek kailu bereziak sortzen dituzte, belaunaldiz belaunaldi transmititutako lanbidearen markak.

Zesta-punta (jai alai Amerikan) euskal pilotaren modalitaterik ikusgarriena da. Txisterak, pilotariaren besoari lotutako zumezko zesta luzeak, pilota frontoiaren aurka 300 km/h-tik gorako abiaduran jaurtitzea ahalbidetzen du, munduko pilota-kirolik azkarrenetako bat bihurtuz. Euskal emigranteek Kubara, Mexikora, Floridara eta Filipinetara esportatua, zesta-punta Estatu Batuetan apustu bolumen handiena zuen kirol bat izatera iritsi zen.

Pala eta paleta modalitateek (tamaina eta material ezberdinekoak) eskuaren eta zestaren arteko espazioa hartzen dute, eskua baino indartsuagoa baina zesta-punta baino kontrolagarriagoa den jokoa ahalbidetuz. Erremontea, zesta laburrago batekin eta arau zehatzekin jokatua, eta xarea (tenisaren antzekoa baina pilotalekuan) euskal pilotaren mosaikoa osatzen dute, eskualde bakoitzak bere modalitate gogokoenak dituelarik.

Pilotalekua kirol-instalazio bat baino askoz gehiago da: euskal herri bakoitzeko bihotz soziala da. Herriko plaza tradizionalak beti barne hartzen du elizaren ondoan dagoen frontoia, umeek jolasten ikasteko lekua eta helduak eguneko partidak komentatzera biltzen diren gunea. Pilotaleku profesional handiak —Iruñeko Labrit, Donostiako Jai Alai edo Bilboko Bizkaia— kirolaren tenpluak dira, non pilotaririk onenek milaka zalek jarraitutako txapelketak jokatzen dituzten.

Pilotari handien izenak euskal oroimen kolektiboan heroi herrikoi gisa agertzen dira: Retegi II, Martinez de Irujo, Bengoetxea VI, Olaizola II, Irujo... Pilotarien arteko lehia handiek masa-kirolen antzeko pasioa sortzen dute, aurrelarien eta atzelarien artean familiak banatuz. Apustuak ikuskizunaren parte tradizionala dira, apustu-artekariek partidetan zehar oihuka negoziatzen duten bitartean.

Euskal pilotak bere bizitasuna mantentzen du oinarritik profesionalizaziora doan sistemari esker. Lurralde bakoitzeko federazioek kategoria guztietako txapelketak antolatzen dituzte. Pilota eskoletan (pilotalekuak) pilotari gazteak hezten dituzte. Zirkuitu profesionalak onenei kirol honetatik bizimodua ateratzeko aukera ematen die. Beste kirol tradizional batzuk ez bezala, euskal pilotak profesionalizatzea lortu du bere herri-erroa eta nortasun kultural berezia galdu gabe.