Euskal Pilota

Euskal pilota euskal kirol nagusia da, pilota baten aurka (frontoia) eskuz, egurrezko palaz edo zumezko zestaz jotzearen oinarrizko printzipioa partekatzen duten kirol modalitateen familia. Umeek eskuz jotzen ikasten duten herri-pilotaleku humiletatik hasi eta zesta-puntak apustuetan milioiak mugitzen dituen Floridako jai-alai handietaraino, euskal pilotak mundua konkistatu du bere euskaldun esentzia inoiz galdu gabe.

Esku-pilota modalitaterik puruena eta zaharrena da. Pilotariek pilota zuzenean eskuz jotzen dute, teknika, kokapena eta erresistentzia fisikoa garaipena lortzeko gako diren duelu batean. Buruz buruko partiduetan bi pilotari aurrez aurre jartzen dira. Binakakoetan, bi jokalariko talde bakoitzak frontoi osoa estali behar du haien mugimenduak koordinatuz. Pilotaren gogortasunaren ondorioz, pilotari profesionalen eskuek kailu bereziak sortzen dituzte, belaunaldiz belaunaldi transmititutako lanbidearen markak.

Zesta-punta (jai alai Amerikan) euskal pilotaren modalitaterik ikusgarriena da. Txisterak, pilotariaren besoari lotutako zumezko zesta luzeak, pilota frontoiaren aurka 300 km/h-ko abiadura gainditzen duten abiaduran jaurtitzea ahalbidetzen du, munduko pilota kirolik azkarrenetako bat bihurtuz. Euskal emigranteek Kubara, Mexikora, Floridara eta Filipinetara esportatua, zesta-punta Estatu Batuetan apustu bolumen handiena zuen kirol bat izatera iritsi zen.

Pala eta paleta modalitateek (tamaina eta material ezberdinekoak) eskuaren eta zestaren arteko espazioa hartzen dute, eskua baino indartsuagoa baina zesta-punta baino kontrolagarriagoa den jokoa ahalbidetuz. Erremontea, zesta laburrago batekin eta arau zehatzekin jokatua, eta xarea (tenisaren antzekoa baina pilotalekuan) euskal pilotaren mosaikoa osatzen dute, eskualde bakoitzak bere modalitate gogokoenak dituelarik.

Pilotalekua kirol-instalakuntza bat baino askoz gehiago da: euskal herri bakoitzeko bihotz soziala da. Herriko plaza tradizionalak beti barne hartzen du elizaren ondoan dagoen frontoia, umeek jolasten ikasteko lekua eta helduak eguneko partiduak komentatzera biltzen direna. Pilotaleku profesional handiak —Iruñeko Labrit, Donostiako Jai Alai edo Bilboko Bizkaia— kirolaren tenpluak dira, non pilotaririk onenek milaka zalek jarraitutako txapelketak jokatzen dituzten.

Pilotari handien izenak euskal oroimen kolektiboan heroi herrikoi gisa agertzen dira: Retegi II, Martinez de Irujo, Bengoetxea VI, Olaizola II, Irujo... Pilotarien arteko lehia handiek masako kirolen antzeko pasioa sortzen dute, aurrelarien eta atzelarien artean familiak banatuz. Apustuak (ostariak) ikuskizunaren parte tradizionala dira, apustu-artekariek partiduetan zehar oihuka negoziatzen duten bitartean.

Euskal pilotak bere bizitasuna mantentzen du oinarritik profesionaltzeera doan sistemari esker. Lurralde bakoitzeko federazioek kategoria guztietako txapelketak antolatzen dituzte. Pilota eskoletan (pilotalekuak) pilotari gazteak hezten dituzte. Zirkuitu profesionalak onenek kirol honetara bizimodua ateratzea bermatzen du. Beste kirol tradizional batzuk ez bezala, euskal pilotak profesionalizatzea lortu du bere herri-erroa eta nortasun kultural berezia galdu gabe.