Euskal mitologiaren glosategia

Euskal Herriko unibertso mitologiko aberatseko termino, kontzeptu eta izen propioen hiztegia. Euskal folklorea ulertzeko oinarrizko gida.

Euskal Mitologiaren glosategi honek Euskal Herriko folklore eta tradiziozko sinesteen termino garrantzitsuenak biltzen ditu. Jainko nagusien izenetatik hasi eta kondairetan agertzen diren izaki fantastikoetaraino, kontzeptu kultural eta leku sakratuetatik igaroz, hemen aurkituko dituzu euskal mitologiaren mundu liluragarrian sakontzen lagunduko dizuten definizioak.

A

Aatxe: Leize eta simetan bizi den izaera naturaz gaindiko zezan gorri edo beltza. Mariren adierazpentzat hartzen da eta leku sakratuen zaindari gisa jarduten du.
Aizkolaritza: Enborrak aizkoraz moztea txapelketan. Tradizio eta erritu lehiakor sendoa duen herri kirola.
Akelarre: Sorginen bilera iruditeria europar eta euskaldunean (termino ezagutzat hartua). Nafarroan karga historiko handia du prozesu inkisitorialengatik.
Akerbeltz: "Aker beltza": abereekin eta sorginkeria-iruditeriarekin lotutako irudia; bere estatusa landa-numen eta izaki folklorikoaren artean aldatzen da.
Amalur: "Ama Lurra". Bizitza guztiaren jatorria den lurra ordezkatzen duen jainkotasun primordiala. Bere altzoan jaiotzen dira izakiak eta hari itzultzen dira hiltzean.
Anboto: Mendi enblematikoa, non tradizioak Mari kokatzen duen bertsio batzuetan. Oso presente dago herri-iruditerian.
Apotropaiko: Gaizkiaren aurkako babes-elementua (amuleto edo ikur). Eguzkilorea sarritan elementu apotropaiko gisa interpretatzen da.
Aralar: San Migeli lotutako mendilerro eta santutegia; karga legendario handiko lurraldea, batez ere Nafarroan/Gipuzkoan.
Atarrabi: Atarrabi/Mikelats eskema dualeko irudia; bertsioen arabera, ezaugarri onuragarriak edo zibilizatzaileak izan ohi ditu.
Aurresku: Ohorezko dantza zeremoniala. Ekitaldi eta ospakizunetan interpretatzen da, tokiko formatu desberdinekin.
Auzolan: Herriko zereginetarako doako lan borondatezkoa. Auzokoen lankidetzari lotutako balio kulturala.

B

Basajaun: "Oihaneko Jauna". Baso eta leizeetan bizi den izaki erraldoi eta iletsua. Nekazaritza eta metalurgiaren sekretuen zaindaria, gizakiek azpikeriaz lapurtu zizkiotenak.
Basandere: "Oihaneko Andrea". Basajaunaren emakumezko laguna, itxura antzekoa baina iheskorra. Basa-animalien babeslea.
Baserri: Landa-etxea. Ohiko familia-unitatea eta ekoizpen-unitatea; baita etxe-babesaren, atalaseen eta etxeko sinesteen eszenatoki sinbolikoa ere.
Bertsolari: Bertsoak inprobisatzen dituen pertsona. Tradizioan eta gaur egungo bizitzan funtsezko figura kulturala.
Bertsolaritza: Euskarazko ahozko inprobisazio kantatua (bertsoak). Arau metrikoak eta gizarte-sustrai sendoak dituen herri-artea.

E

Eguzki / Eki: Eguzkia herri-sinesteetan pertsonifikatua, indar babesle gisa (argia gauaren aurrean).
Eguzkilore: "Eguzkiaren lorea": ateetan babes sinboliko gisa jartzen zen kardo lehorra. Gaur egun oso zabaldutako ikur kulturala da.
Erromeria: Herri festa musika eta dantzarekin, santutegi bati edo topagune bati lotua.
Etnografia: Herri praktikak, sinesteak eta kultura deskribatzen dituen diziplina. Funtsezkoa da euskal mitologia aztertzeko, ahozko tradizioan oinarritua.
Etxe: Etxea. Euskal munduan nortasun- eta gizarte-karga handia du; etxea babesteko sinesteetan agertzen da.
Euskal Etxea: Diasporako kultur zentroa, non jarduerak, euskara eskolak eta ekitaldiak antolatzen diren.
Euskal Herria: Historikoki euskaraz hitz egin den lurraldeen multzo kultural eta linguistikoa: Espainian (Hegoalde) eta Frantzian (Iparralde), diasporaz gain.
Euskalkiak: Euskararen dialektoak. Tradizioz: bizkaiera, gipuzkera, lapurtera, zuberera, etab., barne-aldaerekin.
Euskara / euskera: Euskal hizkuntza. Ez da hizkuntza erromantzea ezta indoeuroparra ere. Dialekto historikoak ditu eta forma estandar moderno bat (batua).
Euskara batua: Euskara estandar bateratua (XX. mendetik), irakaskuntzarako, komunikabideetarako eta administraziorako. Dialektoekin eta tokiko aldaerekin batera bizi da.

G

Galtzagorriak: "Galtza gorriak": zereginak azkar egiten dituzten iratxo laguntzaileak, baina kaotikoak bihur daitezke kontrolatzen ez badira.
Gaueko: "Gauekoa": gau-mugak markatzen dituen eta arau-hausteak zigortzen dituen izakia.

H

Harri: Harria. Megalitoen kontakizunetan, erraldoiek botatako harrietan eta paisaiaren marken gaineko kontakizunetan funtsezko elementua.
Harri-jasotzea: Harria jasotzea. Herri kirolen modalitatea, forma eta pisu desberdineko harriekin.
Hegoalde: Pirinioen hegoaldeko euskal lurraldeak (Espainiako estatuan). Araba, Bizkaia, Gipuzkoa eta Nafarroa barne hartu ohi ditu, ikuspegi kulturalaren arabera.
Herensuge: Herensugea edo suge izugarria. Kontakizunetan, haranak edo komunitateak mehatxatzen ditu; batzuetan heroiek edo santuek garaituta agertzen da.
Herio: Heriotzaren pertsonifikazioa ipuinetan eta sinesteetan, bizi-atalasean ezinbesteko presentzia gisa.
Herri kirolak: Euskal herri kirolak: ohiko lanetatik eratorritako probak (egurra, harria, herrestatzea, soka).

I

Idi-probak: Idi-demak. Lan-praktiketatik eta animalien indar-erakustaldietatik sortutako txapelketa.
Ilargi: Ilargia ipuinetan eta sinesteetan pertsonifikatua, zikloei eta gautartasunari lotua.
Inauteriak: Inauteriak. Tokiko forma askorekin; leku batzuetan maskaradak eta pertsonaia tradizionalak dituzte.
Inguma: Amesgaiztoaren entitatea: gaueko itolarria edo loaren bitarteko zapalkuntza azaltzen du folklorean.
Iparralde: Frantziako euskal lurraldeak (Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoa).
Iratxo / iratxoak: Iratxoak, batzuetan etxekoak, beste batzuetan mendikoak. Lagundu dezakete edo bihurrikeriak egin ditzakete.
Iturri: Iturria. Kondairetan (lamiak, sorginkeriak, itunak) eta uraren praktika sinbolikoetan oso ohikoa den lekua.

J

Jentilak: "Antzinako garaiko" erraldoiak, megalitoei eta trantsizio-kontakizunetan kristautasunaren harrerari lotuak.

K

Kixmi: Jentilen kontakizunetan Kristo/kristautasuna izendatzeko erabiltzen den terminoa (bertsioen arabera). "Mundu baten amaiera" motibo tipikoa.
Kobazulo: Leizea. Iruditerian funtsezko espazioa: agerpen-lekua, atalasea eta izakien bizilekua kondaira ugaritan.

L

Lamia / lamiak: Uretako izakiak (iturriak, ibaiak, zubiak), ezaugarri aldakorrekin; itun, elkarketa eta sorginkeria-kontakizunetako protagonistak dira.
Lauburu: Lau buru edo beso kurbatuko euskal ikur solarra. Mugimendua, eguzkia eta lau elementuak ordezkatzen ditu. Babeserako amuleto tradizional indartsua da.
Leize: Sima edo leize sakona. Arriskuei, zaindariei eta lurraldeko "muga" kontakizunei lotzen zaie.
Kondaira: Lekue edo denbora ezagunago batean kokatutako kontakizuna, askotan paraje zehatz bati lotua. Memoria, ikurra eta tokiko historia uztartzen ditu.
Atalasekoa: Kontzeptu erabilgarria: "atalasekoa". Trantsiziozko espazio/denborei egiten die erreferentzia (zubiak, leizeak, gaua), non topaketa mitikoak gertatzen diren.

M

Mairuak: Trikuharriak, zubiak edo galtzadak egozten zaizkien izaki eraikitzaile mitikoak; batzuetan jentilekin gainjartzen dira.
Mari: Iruditeria mitologikoko figura nagusia: leizeei eta mendiei, atmosfera-fenomenoei eta arau moralei lotua kontakizun askotan.
Mari Domingi: Eguberriei eta naturari lotutako emakumezko irudia. Tradizio modernoan, Olentzerorekin batera joaten da opariak banatzera eta feminitatea eta negua ordezkatzen ditu.
Maskarada: Inauteri tradizionala (Zuberoan oso nabarmena), pertsonaia, musika eta ordezkaritza ibiltariarekin.
Mendi-harria: Monolito prehistorioa. Tokiko kontakizunetan batzuetan indar erraldoiez edo gertaera aparten bidez azaltzen da.
Mikelats: Atarrabiren kontrapuntua, kontakizunetan arau-hausteari edo kalteari lotua; lurralde-aldaerekin.
Mito: Mundua, balioak edo fenomenoak azaltzen dituen kontakizun sinbolikoa. Ez da "gezurraren" kidea: zentzuaren forma kultural bat da.
Momotxorro: Altsasuko (Nafarroa) inauterietako pertsonaia. Larruak, adar handiak janzten ditu eta jendea odolez mozten du. Naturaren indar basatia iratzartzen duela ordezkatzen du.

N

Numen: Leku edo fenomeno bati lotutako indar edo presentzia sakratua. Erabilgarria panteoi klasiko bat behartu gabe euskal "jainkozkoa" denaz hitz egiteko.

O

Olentzero: Neguko solstizio-gauean mendietatik jaisten den ikazkin mitikoa. Argiaren berpizkundearen ikurra, gaur egun Papa Noelen euskal baliokidea da.
Orreaga / Roncesvalles: Pirinioetako pasabidea eta Erdi Aroko memoria-lekua. Historia eta tradizio legendarioa uztartzen ditu kontakizun askotan.
Ortzi / Urtzi: Tradizioetan eta antzinako irakurketetan zeruari eta/edo trumoiari lotutako terminoa. Bere estatusa "jainko" gisa ez da uniformea.

P

Pintxo: Tabernetan zerbitzatzen den janari-anoa txikia. Oso presente dago gaur egungo hiri-kulturan.

S

Sagardoa: Sagar-ardoa. Edari tradizionala, gastronomia-kulturari eta gizarte-errituak (sagardotegiak) lotutakoa.
Sinkretismoa: Tradizio desberdinetako erlijio- edo ikur-elementuen nahasketa. Euskal Herrian aurreko motiboak dituzten kondaira kristauetan argertzen da.
Sokatira: Soka-tira. Landa-tradizioa eta txapelketa modernoak dituen herri kirola.
Sorgin: "Sorgina" euskaraz. Folklorean figura mitikoa izan daiteke; historikoki, "sorginkeriak" pertsekuzio errealak ere aipatzen ditu. Bi planoak bereiztea komeni da.
Sorginak: Sorginen plurala. Kontakizunetako sorgin-multzoa, askotan leize, gau eta irudikatutako edo berrinterpretatutako bilerari lotua.
Sugaar: Ekaitz eta tximistekin lotutako entitatea; bertsio batzuetan Marirekin lotzen da. Ezaugarri aldakorrak lurraldearen arabera.

T

Tartalo: Ogro edo ziklopea, askotan leizekoa, kanibala eta beldurgarria; ipuinetan azpikeriz garaitua izan ohi da.
Toponimia: Leku-izenen azterketa. Euskal esparruan, toponimo askok antzinako geruza linguistikoak eta paisaia-erreferentziak gordetzen dituzte.
Ahozko tradizioa: Kontakizunak eta sinesteak ahoz transmititzea. Euskal mitologian funtsezkoa da: haranen arteko aldaerak eta kontraesanak azaltzen ditu.
Trikitixa: Soinu txikia eta dantza eta erromeriei lotutako musika-estiloa; herri-festa ikurra.
Trikuharria: Trikuharria. Megalito funerario prehistoriakoa; folklorean jentilei edo mairuei egozten zaie eraikitzaile gisa.
Txakoli: Ardo zuri (edo gorri) tradizionala, kostaldeari eta gune zehatz batzuei lotutakoa; gaur egun jatorri-deitura eta estilo anitzekin.
Txalaparta: Kolpatutako taula batzuekin osatutako perkusio-instrumentua. Tradizioari eta berpizte modernoari lotua, gaur egungo musikan presente dagoena.
Txoko: Sukaldaritza elkarte pribatu tradizionala (batez ere Gipuzkoan/Bizkaian). Sukaldaritza eta sozializazio espazioa.

Z

Zazpiak Bat: "Zazpiak bat" goiburua. Zazpi euskal lurralde tradizionalen batasun-ideia kulturala adierazten du.
Zanpantzar: Inauterietako pertsonaiak (Joaldunak), selkarretan joare handiak daramatzatenak. Beren soinu erritmikoak neguko lurra iratzartzea eta espiritu txarrak uxatzea du helburu.
Zezengorri: "Zezengorria": leize, bide edo gauari lotutako agerpen beldurgarria tokiko kontakizunetan.
Zubi: Zubia. Kondairetan ezinezko lan gisa agertzen da (lamiak, mairuak) eta espazioen arteko atalase gisa.