Jaiak

Euskal jaiak euskaldun izaeraren adierazpenik biziena dira, herritarrak kalera bizitza, komunitatea eta nortasun partekatua ospatzera ateratzen diren une apartak. Iruñeko Sanfermin ospetsuetatik hasi eta Euskal Herriko herririk txikieneko jaietaraino, egutegiak tradizio erlijioso, herri-jai eta adierazpen kultural berezia uztartzen dituzten ospakizun jarraitua eskaintzen du.

Sanferminak, uztailaren 6an Iruñeko Udaletxeko balkoitik botatzen den txupinazo ospetsuarekin hasten direnak, mundu osoko jai-sinbolo bihurtu dira. Alde Zaharreko kaleetan zeharreko entzierroak, santuarekiko debozioa, peñen musika eta kantuak, eta bederatzi egunez irauten duen alaitasun kolektiboa mundu osoko bisitariak erakartzen dituzte. Hala ere, turismo-ikuskizunetik haratago, Sanferminek Nafarroako tradizioan sakon errotutako errituak gordetzen dituzte.

Bilboko Aste Nagusiak hiri osoa kontzertu, su artifizial, erraldoi eta buruhandi konpartsa, eta ospakizun gune bihurtzen du urtero abuztuan itsasadarraren ondoan. Donostiak bere aste nagusia ospatzen du, uztailaren 20ko Danborrada aurrekari gisa duela, non ehun konpartsa baino gehiago ibiltzen diren hiri osoan barrena danborra jotzen 24 orduz etenik gabe. Irun eta Hondarribiko Alardeek garaipen historikoak gogoratzen dituzte boluntarioz osatutako martxa militarrekin.

Euskal Herriko herri bakoitzak bere jaiak ditu, berariazko ohitura eta tradizioekin: zezensuzkoa, bertso-saioak, dantza tradizionalak, txistularien goiz-eresiak, eta euskal komunitate-izpiritua definitzen duen bizilagunen arteko elkarbizitza. Jai hauek, belaunaldiz belaunaldi transmitituak, euskal nortasunaren taupada biziak dira.

Donostiako Danborrada, UNESCOk Gizateriaren Ondare Inmaterial izendatua, fenomeno paregabea da. Urtarrilaren 19ko gauerdi aldean, Donostiako bandera igotzen da Konstituzio plazan eta hurrengo 24 orduetan, 15.000 danborrari baino gehiagok, ehun elkarte baino gehiagotan banatuta, Donostiako Martxa jotzen dute kaleetan barrena. Herritarren parte-hartze handia duen ikuskizun honek, non sukaldari, soldadu eta zibilak euren jantzi bereizgarriekin doazen, hiriaren batasuna irudikatzen du.

Komunitate-elementua funtsezkoa da euskal jai guztietan. Koadrilak, peñak eta poteoa (tabernaz taberna joatea) jaia esperientzia kolektibo gisa ulertzen duten ohiturak dira, ez banakakoa. Gune publikoa (plaza, kaleak) komunitatearen egongela bihurtzen da, non gizarte-hesiak desagertzen diren eta denek berdintasunean parte hartzen duten.

Euskal jai-egutegiak urtaroen eta ospakizun erlijiosoen erritmoei jarraitzen die, baina bere izpirituak liturgia-mugak gainditzen ditu. Jaiak baimendutako haustura espazioak dira, eguneroko ordena aldi baterako iraultzeko guneak. Sanferminetatik hasi eta herririk urruneneko jaietaraino, Tolosako inauterietatik edo Gasteizko Andre Maria Zuriaren jaietatik igaroz, Euskal Herriak intentsitatez bizi ditu gizarte-loturak indartzen dituzten etenaldi hauek.