Sua eta Solstizioak

Suak leku zentrala hartzen du antzinako euskal pentsamenduan, bizi-mundua indar kosmikoekin lotzen duen elementu garbitzaile eta indar-emailea delarik. San Joan gauak (Sanjuanak), udako solstizioarekin bat eginez, euskal egutegiko su-ospakizunik garrantzitsuena irudikatzen du, suak babeserako, sendatzeko eta garbitzeko botere bereziak hartzen dituen une magikoa.

San Joan suek urteko gauik laburrena argitzen dute Euskal Herriko herri ia guztietan. Egunetan zehar egurrez eta adar lehorrez osatutako su hauek su hutsak baino askoz gehiago dira: kordoka diren erritualen gunea osatzen dute, non gazte eta helduek garren gainetik salto egiten duten gaixotasunak eta izpiritu gaiztoak uxatzeko babes-erreguak esanez. Suaren gainetik hiru salto egiteak, ohituraren arabera, urte osorako babesa bermatzen du.

San Joan gaua belar-medizina eta belar magikoak biltzeko une egokia ere bada, data horretan hartzen baitute haien sendatze-ahalmenik handiena. San Joan goizeko ihintzak propietate bereziak ditu, eta harekin garbitzeak osasuna eta edertasuna ziurtatzen ditu. Zenbait herritan, abereak bi suren artean pasatzen ziren gaixotasunetatik babesteko, eta su sakratuaren errautsa soroetan barreiatzen zen uzta onak ziurtatzeko.

San Joandik haratago, sua euskal erritu askotan agertzen da: herriko jaietan ibiltzen den zezensuzkoa, Lantzeko inauterietan Miel Otxinen erretze errituala, edo neguko solstizioa ospatzeko mendi gailurretan pizten ziren suak. Etxeko sua (sutondoa) sakratutzat hartzen zen, arbasoen izpirituak bizi ziren euskal baserriko gune espirituala.

Etxeko suak euskal baserriaren arima bera irudikatzen zuen. Piztuta mantentzea betebehar sakratua zen, eta hura itzaltzea iragarpen negargarritzat hartzen zen. Hileta-errituetan, etxeko sua une batez itzaltzen zen hildakoaren arimak alde egin zezan, eta bizilagunen etxetik ekarritako ikatzekin berriro pizten zen, bizitzaren berrikuntza irudikatuz. Gabonzuzia (Gabonetako enborra) Gabon-gauean erretzen zen, etxea eta kosmosa urteko gauik luzeenean lotuz.

Gailurretako suak bailara eta eskualdeen arteko ikus-komunikazio sistema ziren antzina. San Joan gauean, euskal mendiak elkarri erantzuten zioten dozenaka suz argitzen ziren, banaketa geografikoen gainetik euskal herria sinbolikoki batuz. Zenbait gunetan berreskuratu den praktika honek muga gaineko komunitate kultural bateko kide izatearen sentimendua indartzen du.

Euskal mitologian, sua Eguzkiarekin eta iluntasunaren indarren aurkako borrokarekin lotzen da. Gaueko izakiek, sorginek eta lamiek kasu, argitik eta sutik ihes egiten dute, horregatik du babes-ahalmena. Suaren dimentsio apotropaiko honek bizirik iraun du ateetan eguzkilorea jartzeko ohituratan, edo ekaitzetan tximistetan bidaiatzen duen gaizkia uxatzeko kandelak piztean.