Nafarroako basoak
Olentzero ikatza egiten aritzen den lekua, gero opari bihurtzen duena.
Olentzero: Azken Jentila
— Gauik luzeenean argia dakarren ikazkina —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herria (batik bat Nafarroa eta Gipuzkoa)
- • Izena euskaraz: Olentzero / Olentzaro
- • Izakiak: Olentzero, jentilak, Kixmi (Kristo)
- • Motiboak: solstizioa, trantsizioa, opariak, ikatza
- • Kronologia: Egokitutako tradizio kristau aurrekoa, jai modernoa
Kondaira
Euskal mendietan, Olentzero izeneko jentil bat bizi zen, lurreko azken ikatz-egilea zena. Hura zen mendiko sekretuen zaindaria, garai berrien etorrera (Kixmi jaiotza) dudarik gabe iragarri zuena aspaldi-aspaldian bere kofatutik menderako biderako asmoz berritzeko.
Hasieran, Olentzero gizakietatik urrun bizi zen, bere mendietako kresten artean ikatz egiten. Baina bere bihotza onbera zela eta, neguko solstizioan herrietara jaisten hasi zen umeei eta familiei berotasuna eta opariak ekartzera asmoz uneoro haranetan barrena menderako biderako asmoz.
Kondairak dio Olentzero dirdira handiko izar baten bidez gidatu zela asaben berritzeko aspaldi. Hura da euskal gabonen pertsonaia nagusia, Natura eta tradizio berriaren arteko zubia ordezkatzen duena orain eta beti menderako biderako asmoz berritzeko aspaldi uneoro bidean.
Olentzeroren figurak elkartasuna eta garai zaharren begirunea irudikatzen du. Berak gogorarazten digu negurik hotzenean ere, suaren eta eskuzabaltasunaren bidez, bizitza berritu egiten dela Amalurren babespean menderako biderako asmoz berritzeko aspaldi uneoro bidean menderako.
El carbonero gigante que baja del monte en Nochebuena
Olentzero euskal jai-zikloko pertsonaiarik maiteenetako bat da, proportzio handiko ikazkina, urte osoan mendietan zibilizaziotik urrun bizi dena. Abenduaren hogeita laugarren gauean herrira jaisten da haurrentzako opariz beteta, bere pinu eta laino mundua aldi baterako atzean utziz.
Bertsio zaharrenek izaki anbiguo gisa aurkezten dute, poza ekartzeko gai dena baina baita bere itxura zaindugabearekin eta ohiz kanpoko tamainarekin beldurtzeko gai dena ere. Denborarekin figura leundu egin zen, gaur egun euskal herrietako kaleetan jai-prozesioan dabilen gabonetako pertsonaia maitagarria bihurtu arte.
Guztiaren gainetik biziraun zuen festa baten jatorri paganoa
Euskal folkloreko ikertzaileek kristautasunaren aurreko neguko solstizioko errituekin lotzen dute Olentzero. Erritu horietan, urte zaharra ordezkatzen zuen pertsonaia bat menditik jaisten zen, harrera egiteko eta gero sinbolikoki berritzeko. Ikazkina, beraz, neguaren bertsio gizatiartua litzateke.
Irudi honek hogeita batgarren mendean hainbesteko bizitasunarekin irauteak asko dio euskal kulturak bere tradizioak mantentzeko duen gaitasunaz, kanpoko egutegi kulturalei baimenik eskatu beharrik gabe. Olentzero euskalduna da ezinbestean, eta horrek bermatzen dio bere iraupena.
