Nafarroako basoak
Olentzero ikatza egiten aritzen den lekua, gero opari bihurtzen duena.
Garai berria iragarri zuen jentila
— Gaurik luzeenean argia dakarren ikazkina —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herria (batik bat Nafarroa eta Gipuzkoa)
- • Izena euskaraz: Olentzero / Olentzaro
- • Izakiak: Olentzero, jentilak, Kixmi (Kristo)
- • Motiboak: solstizioa, trantsizioa, opariak, ikatza
- • Kronologia: Egokitutako tradizio kristau aurrekoa, jai modernoa
Kondaira
Kixmi jaio zenean, hau da, Kristo, eta zeruan izar argitsu bat agertu zenean, jentilek ulertu zuten haien garaia amaitu zela. Mendiak aro luzez menderatu zituzten erraldoi pagano haiek leizeetara bota ziren edo iparraldera ihes egin zuten, argi berri hura jasan ezinik.
Baina haietako batek ez zuen ihes egin. Olentzerok, jentil desberdin hark, izarrari begiratu zion eta, izua sentitu beharrean, jakin-mina sentitu zuen. Mendietatik behera jaitsi zen gizakiak bizi ziren haranetara, eta aro berria onartu zuen. Ikazkin bihurtu zen eta gizakien artean bizi izan zen, basoetan ikatza eginez.
Urtero, gaurik luzeenean, neguko solstizioan, Olentzero menditik jaisten da ikatz zakua bizkarrean daramala. Baina ikatz beltzaren ordez, ondo portatu diren haurrentzako opariak ekartzen ditu. Bere irudi biribila, txapela eta pipa euskal Gabonen ikur bihurtu dira.
Olentzeroren kondairak mundu zaharraren eta berriaren arteko trantsizioa irudikatzen du, paganismoaren eta kristautasunaren artekoa, baina baita urteko gaurik ilunenaren ondoren argia berriz jaiotzea ere. Tradizio berri baten lehenengo bihurtu zen azken jentila da.
Gabon gauean menditik jaisten den ikazkin erraldoia
Olentzero euskal jai-zikloko pertsonaiarik maiteenetako bat da, proportzio handiko ikazkina, urte osoan mendietan zibilizaziotik urrun bizi dena. Abenduaren hogeita laugarren gauean herrira jaisten da haurrentzako opariz beteta, bere pinu eta laino mundua aldi baterako atzean utziz.
Bertsio zaharrenek izaki anbiguo gisa aurkezten dute, poza ekartzeko gai dena baina baita bere itxura zaindugabearekin eta ohiz kanpoko tamainarekin beldurtzeko gai dena ere. Denborarekin figura leundu egin zen, gaur egun euskal herrietako kaleetan jai-prozesioan dabilen gabonetako pertsonaia maitagarria bihurtu arte.
Guztiaren gainetik biziraun zuen festa baten jatorri paganoa
Euskal folkloreko ikertzaileek kristautasunaren aurreko neguko solstizioko errituekin lotzen dute Olentzero. Erritu horietan, urte zaharra ordezkatzen zuen pertsonaia bat menditik jaisten zen, harrera egiteko eta gero sinbolikoki berritzeko. Ikazkina, beraz, neguaren bertsio gizatiartua litzateke.
Irudi honek hogeita batgarren mendean hainbesteko bizitasunarekin irauteak asko dio euskal kulturak bere tradizioak mantentzeko duen gaitasunaz, kanpoko egutegi kulturalei baimenik eskatu beharrik gabe. Olentzero euskalduna da ezinbestean, eta horrek bermatzen dio bere iraupena.
