Iratiko oihana
Basajaunek bere soro ezkutuak lantzen zituen antzinako basoa.
Gariaren Lapurreta
— Nola Basajaunak gizakiei nekazaritza irakatsi zien —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko basoak
- • Izena euskaraz: Gariaren lapurreta
- • Izakiak: Basajaun, San Martiniko
- • Motiboak: nekazaritzaren jatorria, asmamena, sekretua
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Garai zaharrenetan, gizakiek oraindik lurraren sekretuak ezagutzen ez zituztenean, Basajaunek jeloskor gordetzen zuen gariaren laborantzaren jakintza bere basoetako eremuetan. Gizakiak bilketaz eta ehizaz bizi ziren, lur azpian herri osoak elikatzeko gai ziren haziak lo zeudela jakin gabe.
Egun batean, San Martiniko izeneko gazte azkar batek erabaki zuen gizakiek jakintza baliotsu hori eskuratzeko garaia zela. Basajaunek bere soro sekretuak lantzen zituen basoetara hurbildu zen, eta erraldoi iletsuak urrezko haziak ildaska perfektuetan nola ereiten zituen ikusi zuen.
Martintxikik Basoko Jauna lan gogorraren ondoren lokartu arte itxaron zuen. Orduan, basakatu baten isiltasunez, erraldoiaren aletegira sartu eta zorroa gari haziz bete zuen. Baina Basajaun esnatu egin zen eta, haserre bizian, aizkora jaurti zion ihesi zihoan lapurrari.
Aizkorak gaztearen orpoa urratu zuen, baina haziak jada gizakien esku zeuden. Basajaunek, lapurtutakoa ezin zuela berreskuratu jakinda, oihu egin zuen: «Martiniko, Martiniko! Ereina al duk garia?». Horrela, haserre egon arren, ereiteko une egokia ere azaldu zuen. Hala jaio zen nekazaritza euskaldunen artean, Basoko Jaunari asmamenaren bidez kendutako opari gisa.
Gizateria elikatu zuen haziaren lapurreta ausarta
Prometeoren suaren lapurretaren euskal bertsioak gari ale bat du protagonista, ez gar bat. Jentilek edo Basajaunek zerealen laborantzaren sekretua jeloskor gordetzen zuten, eta antzinako gizakiak haren gabe bizi ziren, naturak eskatu gabe eta plangintzarik gabe ematen zuenaren mende.
Lehen haziak eskuratzea lortu zuen mutil azkarrak funtsean sinplea zen engainu baten bidez egin zuen: erraldoiari apustu egin zion haren gari pila gainetik salto egin zezakeela. Haren erdian nahita erortzean, haziak arropan itsatsi zitzaizkion, eta gero alkandoraren azpian ezkutatuta atera zituen.
Espezie oso baten patua aldatu zuen hazi bat
Erraldoiak lapurreta beranduegi aurkitu zuen, alea herriko soroetan jada ereina zegoenean eta mugarik ezagutzen ez duen indar berde horrekin kimatzen hasten zenean. Basoko jaunaren haserrea handia izan zen baina antzua: lurrak onartzen duena ezin da indarrez berreskuratu.
Gariaren lapurretak euskal mitologian adimena giza aurrerapenaren motor gisa ospatzen du, baina aurrerapen horrek kostu bat duela ere aitortzen du: jatorrizko inozentziaren galtzea. Laborantzetik aurrera euskal gizakiak ezin izan zuen mendia zeharkatu soilik, bere soroetara lotuta geratu zen horrek dakarren betebehar guztiekin.
