Mariren kobak
Aatxek zaindutako koba eta leize sakratuak.
Leize sakratua zaintzen duen zezena
— Kobazulo sakratuen babeslea —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko kobazuloak eta leizeak
- • Izena euskaraz: Aatxe / Etsai
- • Izakiak: Aatxe, Mari, sartzaile arduragabeak
- • Motiboak: babesa, leizea, sua, zaindaria
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Aatxe, euskaraz "zezen gaztea" edo "txahala" adieraz dezakeen izena duena, zezen gorri distiratsu baten itxura hartzen duen izpiritua da. Haren ileak naturaz gaindiko dirdira du, eta begiak ikatz biziak bezala pizten dira kobazuloen iluntasunean.
Izaki honek Euskal Herriko zenbait leize eta kobazulo sakraturen sarrerak zaintzen ditu. Haren presentzia seinale argia da: babesten duen lekua arriskutsua da eta gizakientzat debekatua dago. Sartzen ausartzen denak haren haserreari aurre egin beharko dio.
Aatxe bere lurpeko bizilekutik ekaitz-gauetan ateratzen da, kobazuloaren inguruak zaintzeko. Mari jainkosa amaren mezularitzat hartzen da, haren lurpeko erreinurako sarbideak babesteko arduradun.
Nahi duenean giza itxura ere har dezake, gazte eder gisa agertuta axolagabeak liluratu eta sakonerara eramateko. Tradizio zaharrak ezagutzen dituzten artzainek kobazuloetara hurbiltzea saihesten dute gauean marrumak entzuten dituztenean.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): MitologĂa Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- J. Caro Baroja: Los vascos
Aatxe: kobazuloetako amorru suzkoa
Euskal lurpeko mundu ilunerako sarbide sakonak zorrotz zainduz agertzen da Aatxe gaztearen irudi beldurgarria. Suzko txahal baten itxura hartuta, gaueko iluntasunean barneratzen ausartzen diren guztiak izutzen ditu.
Pirinioetako artzain zaharrek kontatzen dutenez, kobazulo hotz eta isila bat-batean hatsa botatzen hasten da. Amildegitik datorren sufre-usain goriak kanpora bidaltzen ditu Mariren atseden sakratua nahasten duten bisitari arduragabeak.
Lurpeko zigor azkarra
Izaki gorrixka, adardun eta bizkorrak ez ditu jakin-min hutsez hurbiltzen direnak bakarrik uxatzen. Bere eginkizun sakratua Ama Lurrari zor zaion errespetua urratzen duten lapur eta gezurtiak zigortzea ere bada.
Bizirik ateratzen direnek diote ez dutela inoiz ahazten zezen espektral haren begirada sarkorra. Mendian behera ihesi, beren bidea zuzenduko dutela zin egiten dute, Aatxeren su zuzentzaileak kiskali ez ditzan.
