Mariren kobak
Aatxek zaindutako koba eta sima sakratuak.
Aatxe, Simako Zezen Zaindaria
— Kofatu sakratuen babeslea —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko koba eta simak
- • Izena euskaraz: Aatxe / Etsai
- • Izakiak: Aatxe, Mari, intrusoak
- • Motiboak: babesa, sima, sua, zaindaria
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Aatxe, haren izenak euskara hutsean "zezena" edo "txahal gaztea" esan nahi du, zezen gorri distiratsu baten itxura hartzen duen izpiritua da. Haren ileak dirdira naturaz gaindikoa du, eta begiak ikatz bizien gisa pizten dira kofatuen iluntasunean.
Izaki honek Euskal Herriko sima eta kofatu sakratu batzuen sarrerak zaindu ohi ditu. Haren presentzia seinale argia da: babesten duen lekua arriskutsua da eta gizakientzat debekatuta dago. Sartzen ausartzen denak haren haserreari aurre egin beharko dio.
Aatxe bere lurpeko bizilekutik ekaitz gauetan ateratzen da, kofatuaren inguruak zainduz. Mari jainkosa amaren mezularitzat hartzen da, bere lurpeko erreinuaren sarbideak babesteko arduraduna delarik.
Nahi duenean giza itxura ere har dezake, gazte eder gisa agertuz axolagabeak liluratu eta sakontasunera eramateko. Antzinako tradizioak ezagutzen dituzten artzainek kofatuetara hurbiltzea saihesten dute gauean marrumak entzuten dituztenean.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- J. Caro Baroja: Los vascos
Aatxe: Leizeen zaindari suzkoa
Euskal lurpeko mundu ilunerako sarbide sakonak jeloskor zainduz, Aatxe gaztearen irudi beldurgarri eta kontrolaezina agertzen da. Su sutsuaren txekor baten itxurarekin bortizki gauzatuta, gupidagabe beldurtzen ditu gaueko ilunpe freatikoan sartzen ausartzen diren guztiak.
Pirinioetako artzain beldurtu baina adituek bat egiten dute kofatu gertu eta isila bat-batean orroka nola hasten den kontatzerakoan. Mariren atseden noblea asaldatzen duten bisitari arduragabeak amildegitik botatako sufre usaineko arnasestu gori eta itogarri batek kanporatzen ditu.
Infernuko zigor azkarra
Izaki gorrixka, adardun eta ezkata-dun dotore eta bizkorrak ez ditu soilik jakin-min inuzenteak uxatu nahi. Haren xede sakratua gau bakarti eta luzeetan zehar euskal ama lurrarekiko errespetu sakratua urratzen duten herrixkako lapur edo gezurti guztien aurka zigor gogorrak ezartzea da.
Bizirik suertatzen direnek beldurtuta diote ez dutela inoiz ahaztuko behien espektro gupidagabearen begirada sarkor eta flamantea. Mendian behera beldurrez korrika eginez, hilkor pekatariek betiko haien bide morala zuzentzea zin egiten dute, zigor-suak kiskalita ez hiltzeko.
