Euskal Herriko haranak
Ekaitzetan Zezengorri agertzen den gaueko bideak.
Zezengorri, Zezen Gorria
— Ekaitz-gauetako beldurra —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko haranak
- • Izena euskaraz: Zezengorri
- • Izakiak: Zezengorri, gaueko bidaiariak
- • Motiboak: sua, ekaitza, gaueko arriskua
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Zezengorri (zezen gorria) euskal gauetako agerraldirik beldurgarrienetakoa da. Bere ileak ikatz bizien gisa egiten du dirdira iluntasunean, eta bere begietatik lurraren bihotzeko sua dirdiraka ateratzen dela ziur gaude haran galduraino hasieratik bidean menderako asmoz.
Ekaitz gauetan agertzen da orro eginez, tximistak zerua argitzen duenean eta trumoiak mendietan durundatzen duenean. Bere ruz hotsak tenporalaren bortizkeriaren parte dira, eta hura ikusteak bidaiariak debekatutako orduetan dabilela esan nahi du zaharrenen oroimenean menderako biderako.
Zezengorri lurraren indar telurikotzat hartzen da, Amalurren haserrea adierazten duen genio indartsua. Mari jainkosa amaren mezulari edo zaindari gisa ere uztartzen da, bere kofatuen sarrerak babestuz Natura errespetatzen ez dutenen aurka uneoro haranetan barrena menderako.
Zezengorrirekin gurutzatzen dena ezkutatu egin behar da eta begietara ez dio begiratu behar zuzenean. Hura ikustea ohartarazpen bat da: gizakiok ez genuke bide ilunetan bakarrik ibili behar Natura basati dabilenean gure asman menderako biderako asmoz berritzeko aspaldi.
Zezengorri: El guardián ígneo de las simas calcáreas
Eguzki-argia mineral ilun eta inertearen lodierak koldarki irentsia den leku recóndito eta ikusezinean giza lapurreta oro uztartzen duen figura agresibo babeslea agertzen da: <strong>Zezengorri</strong>. Euskal mitologian mendiko tótem adardun babesle gisa ezaguna, lurpeko munduko deitate nagusien zerbitzura dago.
Amalurren amildegitik datorren presentzia erretzailea
Sugaarren tximistaren forma zoomorfikoarekin nahastu ohi den arren, Zezengorrik paper independente zigortzailea betetzen du. Kondaira zaharrek diote lurreko simen ahoetan ( Baltzola edo Aizkorriko txokoetan bezala) aurkitzen den suzko zezena dela, urre eta altxorrak profanatu nahi dituztenen aurka.
Haurrak edo artzain mozkorrak bide arriskutsuetatik urruntzeko asmamena zela uste zuten batzuek, baina funtsean Amalurren boterea eta begirunea irudikatzen zuen animalia sakratua zen, gizakiaren neurrigabekeria mugatzeko.
Labar-art taurino paleolitikoarekin antzekotasuna
Ez da harritzekoa indar horrek sortutako beldurra, Santimamiñe bezalako labar-pinturetan ere zezen handiaren figura ohoratua agertzen baita gure arbasoen begirunearen lekuko gisa.
Aitonen kontuek Zezengorriari buruz ez zuten umeak beldurtzeko asmo hutsa, baizik eta mendiko biztanleak eta erlijio zaharreko kideak ingurumenarekiko begirunea eta muga sakratuak errespetatzeko hezitzea, ebanjelizazioa iritsi aurretik.
