Mendi bideak
Gauekok gaueko ibiltariak zigortzen dituen bidezidorrak.
Gaueko eta gauaren mugak
— Ordu ilunak gobernatzen dituen jauna —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko gaua
- • Izena euskaraz: Gaueko
- • Izakiak: Gaueko, gaueko ibiltariak
- • Motiboak: gaua, debekua, zigorra, mugak
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Gaueko gauaren jeinua da, ordu ilunen jaun erabatekoa. Bere aldarria argia da: "Gaua gauekoarentzat", hau da, gaua gauarena da. Beste modu batera esanda, gaua Gauekorena da.
Eguzkia sartzen denean hasten da haren agintea. Ilundu ondoren soroan lan egiten duena, ordu txikietan bidezidorretan dabilena edo gauez egin beharreko lanak egitera ausartzen dena haren eremuetan sartzen da eta haren aginteari desafio egiten dio.
Gauekoren zigorra ikaragarria da: ikusten ez diren kolpeak, leku ezagunetan galtzea, bat-bateko gaitza edo heriotza bera. Zaharren kontuetan ageri ziren ikazkinak, egurginak eta artzainak, egunaren eta gauaren arteko muga sakratua ez errespetatzeagatik desagertu zirenak.
Muga horrekiko errespetuak bakarrik bermatzen du mundu zaharreko arauak ezagutzen dituen hilkorraren segurtasuna. Gaua beste izaki batzuena da: Gauekorena, Ingumarena eta gizakiak etxean babestuta egon beharko luketenean dabiltzan izpirituena.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- J. Caro Baroja: Los vascos
Ordu ilun luzeen jaun eztabaidaezina
Euskal sinesmen zaharren arabera, eguzkia ezkutatzen zenean hasten zen Gauekoren agintea. Gauaren jabea zen, iluntasunaren eta mendi bakartien zaindaria, eta haren boterea ez zen gizakien nahietara makurtzen.
Gauekoren legea argia zen: gaua berea zen, eta gizakiak etxean geratu behar zuen. Ilunabarra igaro ondoren mendian, bidean edo basoan harrokeriaz zebilenak haren lurralde sakratua urratzen zuen, eta ausarkeria hori ez zen zigorrik gabe geratzen.
Haize izoztuak harrapakin isilak eramaten dituenean
Gaueko ez zen beti itxura berean agertzen. Batzuetan haize bolada hotz eta bat-bateko gisa sumatzen zen, beste batzuetan itzal, piztia edo indar ikusezin moduan. Baina haren presentzia beti zen bera: gauaren mugak gainditu zituenari bidea ixteko eta berehala desagerrarazteko indarra.
Kondairek diote biktimaren arrasto bakarra urruneko ulu edo oihartzun beldurgarri bat izaten zela, laino hotzean galdua. Horregatik, Gauekoren istorioek belaunaldiz belaunaldi gogorarazi zuten gaua ez zela ibiltzeko ordua, eta naturaren erritmoak errespetatzea bizirik irauteko modu bat zela.
