Ataun
Abadeak bere maldizioaren aurretik zerbitzatzen zuen Gipuzkoako herria.
Mateo Txistu, apaiz ehiztaria
— Noraezean ibiltzera zigortutako apaiza —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Ataun, Gipuzkoa
- • Izena euskaraz: Mateo Txistu
- • Izakiak: Mateo Txistu, itzal-jauria
- • Motiboak: maldizioa, ehiza, mamua, sakrilegioa
- • Kronologia: Erdi Aroko ahozko tradizioa
Kondaira
Ataungo parrokian, Gipuzkoan, Mateo Txistu izeneko apaiz batek zerbitzatzen zuen, eta kontrolaezina zen zaletasun bat zuen: ehiza. Bere txakurrak ziren haren harrotasunik handiena, eta ezerk ez zion erbi eta basurdeak mendietan zehar jazartzeak adina atsegin ematen.
Igande zoritxarreko batean, meza ematen ari zela, bere txakurrak mendian zaunka entzun zituen. Basurde bat elizatik hurbil igarotzen ari zen. Ezin izan zion eutsi, eta Mateo Txistuk aldarea utzi zuen kontsakrazio betean, harrapakinaren atzetik korrika irteteko.
Sakrilegio izugarri horrengatik Gipuzkoako mendietan betiko noraezean ibiltzera kondenatua izan zen, inoiz harrapatuko ez dituen harrapakinen atzetik. Bere itzal-jauriak laguntzen dio, eta ekaitz gauetan haren uluak entzuten omen dira gailurren artean oihartzun eginez.
Bere zaldiaren lauhazka eta txakurren zaunkak entzuten dituztenek badakite Mateo Txistu atsedenik gabe ehizatzen jarraitzen duela, bere grina mundutarra betebehar sakratuen gainetik jarri izanaren ordaina betiko ordainduz.
Lotutako irudiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- J. Caro Baroja: Los vascos
Mateo Txistu: Ehiza Basatiaren etengabeko oldarra
Iparraldeko folkloreko ehiztari madarikatuaren irudi zaharrak eta euskal moralismo katolikoaren hasierako indarra nahastuz agertzen da Mateo Txisturen drama folklorikoa, zaldiz eta etsita. Haranaren eta dialektoaren arabera Martin Abade edo Don Juanito Txistularia izenez ere aipatu izan da, grina menderaezina zigortzen duen mitoaren tokian tokiko aldaeretan.
Erbi traidorea eta meza profanatua
Landa kontakizun beldurgarriek egitura bera gordetzen dute irainaren eszenan. Mateo, oro har, apaiz xume eta ona zen herritarren begietan, baina ehizarako eta bere txakur kuttunentzat zuen grina ezin sendatuzkoa zen.
Igande nagusiko liturgia elizako burualde nagusia jendez beteta zegoela egiten ari zen, eta bat-batean erbi zuri azkar eta desafiatzaile bat igaro omen zen elizpeko albo batetik. Apaizaren bihotza aztoratu zen, eta bere senari eutsi ezinik, objektu santuak utzi, bere jauria animatu eta zaldi gainean irten zen eliza erromanikoaren barrutitik. Ekintza ausart harekin falta sakratu larria egin zuen, eta herriko bizilagunak harrituta utzi zituen aldarearen aurrean.
Ekaitza urratzen duten betiko uluak
Sakrilegio barkaezin horrengatik, derrigorrezko otoitz sakratuaren gainetik ehiza jarri zuelako, kondena ulergaitz batera bultzatu zuten. Laino eta itzal bihurtuta, atsedenik gabe zaldiz ibiltzera kondenatua geratu zen, Gipuzkoako zeru zabaletan zehar harrapaezinak diren animalien atzetik.
Zaharrek diote ekaitz bortitzak bat-batean indartzen diren gau bakoitzean entzuten dena ez dela sorgin haserretuen lana, ezta Aatxeren haserrea ere. Mateo Txistuk amildegi sakonen gainetik daraman infernu-jauria etengabearen arnasa da, bere grinak menderatzen jakin ez izanagatik alferrikako barkamena eskatzen duen bitartean.
