Baserriko sutondoa
Su sakratua inoiz guztiz itzaltzen ez den lekua.
Suari Eskaintzak
— Etxeko espirituak ohoretzeko errituak —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko etxe eta baserriak
- • Izena euskaraz: Sutako eskaintzak
- • Izakiak: Etxekoak, familia, su sakratua
- • Motiboak: eskaintzak, erritualak, babesa
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Euskal baserriko sutondoa etxearen erdigune sakratua zen, Etxekoak bizi ziren lekua. Sugarrak piztuta mantentzea ez zen kontu praktiko hutsa: arbasoekiko lotura bizirik mantentzea zen. Horregatik, familia bakoitzak erritu jakin batzuk betetzen zituen suaren espirituak ohoratzeko.
Otordu bakoitzaren aurretik, etxekoandreak ogi zati txiki bat eta ardo edo sagardo tanta batzuk botatzen zituen sutara. "Etxekoentzat", esaten zuen. Eskaintza horrek Etxekoen babesa eta familiaren oparotasuna bermatzen zituen. Eskaintza ahazteak egun osorako zorte txarra ekar zezakeen.
Egun seinalatuetan eskaintzak landuagoak ziren. Gabon gauean haritz enbor handi bat uzten zen sutan, "Gabon Suberri", gau osoan iraun behar zuena arbasoak berotu ahal izan zitezen. Santu Guztien gauean, mahaia janari eta edariz jarrita uzten zen familiako hildakoentzat, haragotik bisitan etortzen baitziren.
Baztango emakume zahar batek kontatzen zuen bere birramonak zuzenean hitz egiten ziola suari, familiako berriak kontatuz eta une zailetan aholkua eskatuz. "Suak entzuten du", esaten zuen. "Eta Etxekoek sugarren bidez erantzuten dute. Indarrez kraskatzen badute, onarpen seinale da. Arrazoirik gabe bat-batean itzaltzen badira, arrisku abisua da".
Lotutako lekuak
Sukalde tradizionala
Baserriaren bihotza, non eskaintzak prestatzen ziren.
Garbitu eta berritzen duen solstizioko su sakratua
Urtero, udako solstizioan eguzkia zeruko punturik altuenera iristen denean, euskal herriek suak pizten zituzten hainbat haranetik ikus zitezkeen mendi gailurretan. Ez zen jai arbitrario bat, helburu eta asmo zehatzak zituen erritu zehatz bat baizik.
Solstizioko suak urtean zehar baliagarria izateari utzi zion guztia erretzen zuen sinbolikoki: antzinako arerioak, gutxitzen ari ziren gaixotasunak, hurrengo saiakerarako haziak gordetzen zituzten uzta hutsak. Garbiketa kolektibo bat zen, banakakoa baino gehiago.
Sugarren gainetik salto egitea ausardia eta berritze ekintza gisa
Sugarren gainetik salto egitea errituaren ekintza nagusia zen, iraganeko pisua atzean uzteko eta etorkizun arinago eta askeago batekin konprometitzeko prestutasunaren proba fisikoa. Saltoaren altuerak ez zuen dantzariaren balioa neurtzen, atzean utzi nahi zuenaren handitasuna baizik.
Solstizioko su hauek pizten jarraitzen dute euskal herri askotan, batzuetan uste baino jarraitutasun handiagoarekin. Formak aldatu egin dira eta asmoa jaietakoagoa bihurtu da erritualagoa baino, baina urteko gau luzeeneko gailurreko izpiritu kolektiboak oraindik ere badu soziabilitatearekin soilik azaltzen ez den dimentsio bat.
