Ibai eta iturriak
Lamiekin itunak negoziatzen ziren lekuak.
Gizakiekiko Itunak
— Lamiek eskaintzen dituzten akordio arriskutsuak —
Fitxa azkarra
- • Lekua:Euskal Herriko ibai eta iturriak
- • Izena euskaraz:Gizakiekin itunak
- • Izakiak:Lamiak, premian dauden gizakiak
- • Motiboak:ituna, baldintza, onura, prezioa
- • Kronologia:Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Lamiak ezagunak dira haiengana etsita jotzen duten gizakiekin itunak egiteagatik. Laguntzaren truke, gau bakarrean zubi bat eraikitzea, sendaezina zirudien gaitz bat sendatzea edo soro antzuei emankortasuna ekartzea, zerbait eskatzen dute ordainetan. Eta baldintza horiek ez dira inoiz errazak izaten.
Aizarnazabalgo errotari batek Lamiekin itun bat egin zuen bere errota gau osoan inoren zaintzarik gabe ibil zedin. Ordainetan, gauero esne freskoz betetako katilu bat utzi behar zien ibaiaren harrira. Urteetan, errota ezin hobeto ibili zen eta errotaria aberastu egin zen.
Baina behin, behin bakarrik, errotariak esnea uztea ahaztu zuen arduragabekeriaz. Hurrengo egunean errota txikituta aurkitu zuen, harriak bitan hautsita eta egurrean zizelkatutako mezu batekin: "Itun bat hausten duenak irabazi zuena baino gehiago galtzen du".
Beste itun batzuk are kezkagarriagoak ziren: lehen semearen izena ematea, ilbete bakoitzean ile xerlo bat eskaintzea edo inoiz ez ezkontzeko promesa egitea. Zaharrenek ohartarazten zuten Lamiek beti betetzen dutela tratuaren beren zatia zehaztasunez, baina gizakiei ere berea betetzea eskatzen dietela. Eta ez betetzearen prezioa beti da izugarria.
Lotutako lekuak
Eraikitako zubiak
Betetako itunen lekukotasunak.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. de Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Gipuzkoako ahozko tradizioa
Munduen arteko bizitza arautzen zuten isilbidezko akordioak
Gizakien eta mendiko izakien arteko itun guztiak ez ziren krisi une batean negoziatzen. Askok isilbidezko akordioak ziren, aurreko belaunaldietatik jarauntsitakoak eta inork idatzi edo sinatu gabe mantendutakoak. Lurraldeko bizitza antolatzen zuen paisaia ikusezinaren parte ziren.
Gauero ukuiluaren atarian Basajaunarentzat lehen esne-katilua uzten zuen artzainak, egunsentia baino lehen atalasea kanporantz garbitzen zuen emakumeak zorte ona barrura ez ekartzeko, ilunabarraren ondoren gaueko izakiekiko begirunez txisturik egin behar ez zuen haurrak: guztiek inork pertsonalki negoziatu ez zituen itunak betetzen zituzten.
Akordatutakoa errespetatzea akordioa noiz hasi zen jakin gabe
Isilbidezko itun hauen izaera zen jatorria belaunaldi-memorian galdu zela baina haien indarraldia ez. Inork ezin zuen esan noiz edo nork ezarri zuen hilabeteko lehen astelehenean sua itzali behar ez zenik, baina baserriko guztiek zekiten arau hori betetzen zela.
Idatzizko kontraturik gabeko oinordetzan hartutako konpromisoen dimentsio honek ahozko kulturek beren arau-sistemak nola eraikitzen dituzten islatzen du: ez legegintza esplizituaren bidez, baizik eta denborak edozein lege idatzi bezain betebehar sendo bihurtzen dituen praktika metaketaren bidez. Euskal folklorea kode zibil ikusezin baina eraginkorra ere bada.
