Ibai eta iturriak
Lamiekin itunak negoziatzen ziren lekua.
Gizakiekiko Itunak
— Lamiek eskaintzen dituzten akordio arriskutsuak —
Fitxa azkarra
- • Lekua:Euskal Herriko ibai eta iturriak
- • Izena euskaraz:Gizakiekin itunak
- • Izakiak:Lamiak, gizaki behar-tsuak
- • Motiboak:ituna, baldintza, onura, prezioa
- • Kronologia:Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Euskal mitologian, gizakiak eta izpirituek maiz egiten zituzten itunak haien bizikidetza hobetzeko. Itun hauek erakusten dute Natura ez dela zerbait arrotza, gizakiarekin elkarrizketan dagoen indar bizia baizik mendeen dekursoan bidean menderako biderako asmoz berritzeko.
Pacto hauek oinarrizkoak ziren nekazaritzan eta forjaketan arrakasta izateko. Basajaun-ek edo lamiarrek ezkutuko jakinduria eskaintzen zuten, baldin eta gizakiak Natura sakratuaren legeak onartzen bazituen asaben berritzeko aspaldi uneoro haranetan barrena menderako biderako.
Gizon zuhur batek jentil talde batekin itun bat egin zuen harri handiak mugitzeko. Lanaren truke, jentilek beraiek itoituriko ardi baten haragia eskatu zuten. Urteetan zehar, baserria Gipuzkoako sendoena izan zen ituna ondo bete zelako menderako biderako asmoz.
Humanu-pactoen mitoak gizarte harmonia eta naturarekiko errespetua irudikatzen ditu. Erakusten digu elkarlana eta emandako hitza betetzea direla dirdira dirdiratsua euskal haranetan mantentzeko gakoak gure asaben oroimen sakratuan menderako biderako asmoz berritzeko aspaldi.
Lotutako lekuak
Eraikitako zubiak
Betetako itunen lekukotasunak.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. de Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Tradición oral de Gipuzkoa
Los acuerdos tácitos que regulaban la vida entre mundos
Gizakien eta mendiko izakien arteko itun guztiak ez ziren krisi une batean negoziatzen. Askok isilbidezko akordioak ziren, aurreko belaunaldietatik jarauntsitakoak eta inork idatzi edo sinatu gabe mantendutakoak. Lurraldeko bizitza antolatzen zuen paisaia ikusezinaren parte ziren.
Artzainak gauero ukuiluaren atarian Basajaunarentzat esne-katilua uzten zuenak, emakumeak egunsentia baino lehen atalasea kanporantz garbitzen zuenak zorte ona barrurantz ez garbitzeko, ilunabarraren ondoren gaueko entitateekiko begirunegatik txisturik egin behar ez zuen haurrak: guztiak inork pertsonalki negoziatu ez zituen itunak betetzen zituzten.
Akordatutakoa errespetatzea akordioa noiz hasi zen jakin gabe
Isilbidezko itun hauen izaera zen jatorria belaunaldi-memorian galdu zela baina haien indarraldia ez. Inork ezin zuen esan noiz edo nork ezarri zuen hilabeteko lehen astelehenean sua itzali behar ez zenik, baina baserriko guztiek zekiten arau hori betetzen zela.
Idatzizko kontraturik gabeko oinordetzan hartutako konpromisoen dimentsio honek ahozko kulturek beren arau-sistemak nola eraikitzen dituzten islatzen du: ez legegintza esplizituaren bidez, baizik eta denborak edozein lege idatzi bezain betebehar sendo bihurtzen dituen praktika metaketaren bidez. Euskal folkloreak kode zibil ikusezin baina eraginkorra ere bada.
