— Nafarroa —
Urederra Iturburua Nafarroako Urbasa-Andia Parke Naturaleko ur-leku enblematikoenenetako bat da, Amezkoa haranaren ondoan kokatua. Urederra, euskaraz "ur ederra" esan nahi duena, kareharrizko murru izugarri baten oinarritik jaiotzen da, basoen artean zehar kolore turkesako ur kristalinez betetako ubide bat, 60 metro inguruko jauziarekin, sortuz.
Ibilbide zirkularrak 6 kilometro inguru ditu eta pago-baso zahar baten artean ibaia lehen kilometroetan jarraituz, ur kristalinez betetako putzu eta iturrietaraino eramaten gaitu. Ubidea errekak eta ur-jauziekin lagunduta, kolore turkesako nahastura erakusten du, ur-azpiko arrokaren kareharrizko osaketaren ondorioz.
Lekua ur partikulen efektu magikoengatik da famatua: turkesa-berde tonu bitxia, Urbasa mendigunearen kareharrizko filtrozko urak disolbatzen dituen kaltzitozko partikulen bidez sortzen dena. Iturburuaren ingurunea, amildegia eta landare atlantikoarekin, paisaia borobil bat osatzen du.
Urederra bisitatzeko erreserba sistema bat beharrezkoa da, eguneko bisitari kopurua mugatuz kontserbazio-arrazoiengatik. Neurri honek enklabe hau bere baldintzarik onenetan gozatzeko aukera ematen du, Nafarroako natura-baliabiderik jatorrenenaren eta ikusgarrienaren aurreko esperientzia eskainiz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Urederra erreka, zeinen izenak euskaraz literalki "ur ederra" esan nahi duen, Urbasa-Andi Parke Naturaleko natur-erakargarririk bisitatuena da eta Nafarroako natur-turismo enklabe esanguratsuenetako bat. Bere ospea, guztiz merezi duena, kolore berdeturkesakoak egiten du nagusiki: ur-putzuak eta ibaiaren pasarte soseguak jaspe likido bat imitatzen dute, Urbasako lautadako kareharritik zehar ehunka urtez iragazten den urak kaltzitozko partikulak disoluzioan daramatza eta.
Urederra Iturburua, errekak lehen aldiz zergatik jaiotzen den puntua, Urbasa mendilerroa mugatzen duen amildegiaren oinarrian dago. Ura kareharrizko horman zehar jaiotzen da zuzenean, ehunka metroko altuerakoa, ur-jauzi boteretsua osatuz normalean isurketa handiena den garaian (udaberri goiztiarra eta udazkeneko eurialdiak) eta argitasun argizari bat gordetzen duena bere maila guztietan.
Eskualdean jasotako ahozko tradizio batzuek Urbasako lautadari lurpeko mundurako ataria izatea lotzen diote, herri-mitologian bi esanahi dituen kontzeptua: Mariren lurpeko eremua eta kristautasuna aurreko hildako arbasoen munduari sartzeko modua. Urederra paretzutik misteriotsu agertzen den urak, gizakiak inoiz ikusiko ez duen lur-azpiko ibilbide batetik etorriz, interpretazio horien dimentsio liminala eta ahatza den leku batenganako errespetua indartzeko efektu bisual eta poiesis egiten du.
