— Gipuzkoa —
Oñati Gipuzkoako hiri historiko nagusienetako bat da, Debagoiena eskualdean kokatua. Udalerri honek ondare historiko, arkitektoniko eta kultural zabalak ditu, Erdi Aroan Gebarako Konderri gisa independentea izan zen lurraldea bainaiz, Gipuzkoako Aldundira berandu batu zena.
Oñatik Penintsula Iberikoko lehen unibertsitatea hartu zuen, 1540an sortutako Sancti Spiritus Unibertsitate Zaharra, Errenazimentuko fatxada bikaina duen eraikina. Herriak ere palazioak, elizak, konbentuak eta etxe monumentalak gordetzen ditu, barrokoan eta oparotasunean guztiz murgildutako hiri-multzo bat osatuz.
Herria alde naturaletik ere aberatsa da. Arantzazuko Santutegia, Arrikrutzeko kobazuloak eta Aloña mendiak Oñatiren ingurune naturala osatzen dute, natura eta kultura konbinatzen dituen helmuga oso bat bihurtuz.
Corpus Christi jaiak, tradizio luzeko ospakizuna, Oñatiko egutegiko gertaerarik ospetsuena da eta Euskal Herriko erlijio-jai koloretsuenetako bat. Dantzaren, musikaren eta folkloreen adierazpen oparoek herri baten izaera islatzen dute bere historia eta identitatean harrotuta.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Oñati udalerri gipuzkoarra, Aloña eta Aizkorri mendilerroaren hegaletan kokatua, Euskal Herriko hiri txiki aberatsenenetako bat da ondare arkitektoniko eta instituzionalaren aldetik. Bere independentzia-historia Gebarako Konderri gisa, Gipuzkoako sarbide administratiboko lurraldeetatik bereizi zuena XVIII. mendera arte, Euskal Herriko beste edozein herrialdekoetatik bereizten duten eraikin eta erakunde multzoa ematen dio.
Sancti Spiritus Unibertsitate Zaharra herrian dugu, 1540an sortua eta Penintsula Iberikoko lehen unibertsitateetako bat. Bere Errenazimentuko fatxada platereskoaren argitasunak eta eraikinaren dimentsio anbiziotsua Oñatik bere historiaren momentu oparoetan izan zuen garrantzia adierazten dute, Gebarako Kondeek hiria elkarretarako hiribildu autonomo bihurtu zutenean.
Oñati Arantzazuko Santutegirantz bidean ere geldialdia da ezinbestean, mendi-errepide eder batek herritik udalerriaren gaineko mendigunearen bihotzera eramaten duelarik. Bi lekuen arteko ibilbideak, alde batetik ondare historikoa eta bestetik naturala eta erlijiosoa, Gipuzkoako barnealdearen adibiderik osoena eta aniztunena eskaintzen du.
