— Gipuzkoa —
Oñati Euskal Herriko historia eta ondare handieneko hiribilduetako bat da. Gipuzkoako Debagoieneko bihotzean kokatua, 11.000 biztanle inguruko udalerri hau Gebaratarren jaurerriko hiriburua izan zen eta hiru mendez Euskal Herriko unibertsitate bakarraren egoitza.
Oñatiko hirigune historikoa aberastasun handiko multzo monumentala da. 1540an sortutako Sancti Spiritus Unibertsitatea Errenazimentu platereskoko harribitxia da, fatxada ikusgarria duena. San Migel elizak, Bidaurretako komentuak eta armarri-harriak dituzten jauregi ugariek aparteko ondare arkitektonikoa osatzen dute.
Baina Oñati lehen mailako naturaguneetarako atea ere bada. Arantzazuko santutegia, arte garaikidearen integrazio bikainarekin, udalerriaren barruan dago. Aizkorri-Aratz Parke Naturaleko gailurrek, berriz, Gipuzkoako mendiko ibilbiderik onenetako batzuk eskaintzen dituzte.
Hiribilduak ondarea zaintzea eta garapen ekonomiko eta industrial nabarmena uztartzen jakin du. Mondragonen kooperatiba-ondarea Oñatira ere iritsi da, eta udalerriak industria-enpresa garrantzitsuak ditu, aldi berean bere bokazio kulturala eta unibertsitarioa bizirik mantenduz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Oñati, Deba ibaiaren goi-haranetan, Euskal Herri osoko ondare arkitektoniko historiko trinkoenetako bat duen Gipuzkoako udalerrietako bat da. 1548an Euskal Herriko lehen unibertsitate gisa sortutako bere unibertsitatea dotorezia handiko eraikin errenazentista da, mendi-herri txiki samarrean duen presentziagatik harritzen duena, eta XIX. mendera arte jaurerri independente hau gobernatu zuten Gebarako kondeen anbizio kulturala islatzen duena.
Oñatiko hirigune historikoa, unibertsitateak, San Migel Goiaingeruaren elizak eta XVI. eta XVII. mendeetako hainbat jauregi jauntxok inguratzen duten plaza nagusiarekin, Euskal Herriko hiri-multzo hobekien kontserbatuetako bat da. Herriaren eskala txikiak, minutu gutxian oinez zeharkatzeko aukera ematen duenak, multzo arkitektonikoaren eragina bereziki trinkoa eta eraginkorra bihurtzen du.
Oñati Arantzazuko santutegirako sarbide naturala ere bada, Arantzazu ibaiaren arroilan gora kareharrizko hormen artean ikusgarri igotzen den errepide batetik bederatzi kilometrora dagoena. Santutegia, Jorge Oteizaren eta Eduardo Chillidaren fatxada ospetsuarekin, XX. mendeko abangoardiako artea arkitektura erlijiosoarekin uztartzen duena, euskal arte garaikideak bere lurralde espiritualarekin izan duen topaketa handietako bat da.
Oñati eta Arantzazu egun berean uztartzea Euskal Herriak eskain dezakeen ibilbide kultural aberatsenetako bat da, herriko hirigune historikoko arte errenazentista mendiko santutegiko arte garaikidearekin kontrastean jarriz, eta bi puntuak kareharrizko eta pagadizko paisaiak bere handitasunarekin inguratzen dituela.
