Baserri aberatsak
Batzuek Galtzagorriak erabiltzen zirela susmatzen zuten etxeak.
Jabearekiko Ituna
— Galtzagorrien zerbitzu arriskutsuak —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko baserri aberatsak
- • Izena euskaraz: Nagusiaren ituna
- • Izakiak: Galtzagorriak, nagusi gutiziatsua
- • Motiboak: itun deabruzkoa, lana, diru-gosea
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Behin bazen Ataungo nekazari bat lanik egin gabe aberastu nahi zuena. Egun batean, merkatari misteriotsu batek kutxa txiki bat eskaini zion hiru urrezko txanponen truke. "Barruan Galtzagorriak daude", esan zion merkatariak, "agintzen diezun lan guztia egingo duten iratxoak. Baina kontuz: ez dute inoiz geldirik egon behar, bestela zure kontra bihurtuko dira".
Nekazariak kutxa ireki eta galtza gorridun izaki txikiak ikusi zituen. "Lanera!", agindu zien. Eta Galtzagorriek gau bakarrean erein zituzten soroak. "Gehiago!", eskatu zuen. Eta egunsentia iritsi baino lehen errota bat eraiki zuten. Laster nekazaria haraneko gizonik aberatsena zen, baina Galtzagorriek ez zioten lan berriak eskatzeari uzten.
"Harri horiek urre bihurtu!" Egina. "Zeruko izarrak zenbatu!" Egunsentia baino lehen egina. Ezinezko lan bakoitza betetzen zuten, eta iratxoak berriro itzultzen ziren gehiagoren eske. Nekazaria beldur izaten hasi zen ideiak amaituko zitzaizkion uneaz.
Etsita, Aralarko emakume jakintsu bati galdetu zion. "Agindu itsasoa maskor batekin husteko", aholkatu zion. Eta halaxe egin zuen. Galtzagorriak han dira oraindik, itsasoko ura tantaz tanta eramaten, inoiz amaituko ez duten lanean. Nekazariak ikasi zuen aberastasun errazak beti duela ezkutuko prezioa.
Lotutako lekuak
Euskal kostaldea
Iratxoek itsasoa maskor batekin husten jarraitzen duten tokia.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Gipuzkoako ahozko tradizioa
Gizon batek basoko izakiarekin sinatu zuen betiko tratua
Gizakien eta mendiko izakien arteko itunak euskal tradizioko kontakizun nagusietako bat dira. Europako beste tradizio batzuetako itun deabruzkoek ez bezala, euskal itun folkloriko hauek ez dute oro har arima ematea eskatzen, zerbitzuen eta elkarrekiko betebeharren arteko truke pragmatikoagoa baizik.
Egoera larrian zegoen herritar batek, galdutako uzta baten edo ordaindu ezin den zor baten aurrean, izaki jakin batek eskaerak onartzen zituen basoko puntua bila zezakeen. Han itxitako tratua bi aldeentzat loteslea zen eta ondorioak sinatzailearen ondorengoetara zabaltzen ziren.
Seme-alabek aukeratu gabe jasotzen zituzten baldintzak
Itun hauen alderdi arazotsua zen hartutako betebeharrak ez zirela ituna egin zuenaren heriotzarekin amaitzen. Seme-alabek eta bilobek tratuaren onurak eta mugak jasotzen zituzten, haiek lotzen zituen jatorrizko akordioan hitzik izan gabe.
Itunaren belaunaldiarteko dimentsio honek familiaren denboraren ikuspegi bat islatzen du, non arbasoen erabakiek ondorio errealak izaten jarraitzen duten haiek hil eta askoz geroago ere. Familia ez zen garaikideen talde bat bakarrik, iragana, oraina eta etorkizuna erantzukizun partekatu batean lotzen zituen kate bat baizik.
