Baserri aberatsak
Batzuek Galtzagorriak erabiltzen zirela susmatzen zuten etxeak.
Jabearekiko Ituna
— Galtzagorrien zerbitzu arriskutsuak —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko baserri aberatsak
- • Izena euskaraz: Nagusiaren ituna
- • Izakiak: Galtzagorriak, nagusi gutiziatsua
- • Motiboak: itun deabruzkoa, lana, diru-gosea
- • Kronologia: Antzinako ahozko tradizioa
Kondaira
Batzuetan, baserritarrek Akerbeltz edo beste genio boteretsu batzuekin itunak egiten zituzten haien uztak eta abereak babesteko. Itun hauek betebehar zorrotzak zituzten: opariak kofatuetan, isiltasun sakratua eta Natura ohoratzea uneoro menderako biderako asmoz.
Pacto hauek jabearen eta jainkoaren arteko lotura estua sortzen zuten. Ondo betetzen bazen, baserria ezin hobeto zihoan, baina iruzurrik egonez gero, zigorra berehalakoa eta suntsitzailea izaten zen asaben berritzeko aspaldi uneoro haranetan barrena menderako biderako.
Gizon harro batek Akerbeltzekin itun bat egin zuen aberastasuna lortzeko, baina gero bere hitza jan zuen. Gau bakarrean bere baserria sutan amaitu zen eta abere guztiak desagertu ziren kofatuaren sakontasunean jolas artean menderako biderako asmoz berritzeko aspaldi uneoro.
Itunen mitoak ardura eta hitza betetzearen garrantzia irudikatzen du. Erakusten digu Naturak laguntza ematen duela, baina trukean leialtasun osoa eskatzen duela gure asaben oroimen sakratuan menderako biderako asmoz berritzeko aspaldi uneoro bidean menderako biderako.
Lotutako lekuak
Euskal kostaldea
Iratxoek itsasoa maskor batekin husten jarraitzen duten lekua.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Tradición oral de Gipuzkoa
El trato eterno que un hombre firmó con la entidad del bosque
Gizakien eta mendiko izakien arteko itunak euskal tradizioko kontakizun nagusietako bat dira. Europako beste tradizio batzuetako itun deabruztarrek ez bezala, euskal itun folkloriko hauek ez dute orokorrean arima ematea eskatzen, zerbitzu eta betebeharren arteko elkartasun pragmatikoagoa baizik.
Egoera larrian zegoen herritar batek, galdutako uzta baten edo ordaindu ezin den zor baten aurrean, entitate jakin batek eskaerak onartzen zituen basoko puntua bila zezakeen. Han itxi zen tratua alderdi binentzat loteslea zen eta ondorioak sinatzen zuenaren ondorengoetara zabaltzen ziren.
Seme-alabek aukeratu gabe jasotzen zituzten baldintzak
Itun hauen zati problematikoa eskuratutako betebeharrak kontratuaren heriotzarekin amaitzen ez zirela zen. Beren seme-alabek eta bilobek tratuaren onurak zein mugak jaraunsten zituzten, berauek konprometitzen zituen jatorrizko akordioan hitzik izan gabe.
Itunaren belaunaldiarteko dimentsio honek familiaren denboraren ikuskera islatzen du, non arbasoen erabakiek beraiek hil ondoren ere ondorio errealak izaten jarraitzen duten. Familia ez zen gaur egungoko talde bat soilik, iragana, oraina eta geroa erantzukizun partekatu batean lotzen zituen kate bat baizik.
