Euskal baserriak
Iratxoak objektuak ezkutatu eta traberiak egiten dituzten lekua.
Iratxoak
— Iratxo bihurriak —
Broma-egile txikiak
Iratxoak eguneroko objektuak ezkutatzen dituzten, abereak beldurtzen dituzten eta ibiltariak bide okerretatik galtzen dituzten iratxo bihurriak dira. Haien umorearen arabera laguntzen edo traba egiten duten izaki apetatsuak dira, benetako gaiztakeriarik gabe baina broma astunak egiteko zaletasun nekaezinarekin.
Kobazulo hezeetan, harri goroldiotsuen azpian edo baserriko txoko ilunetan bizi dira. Haien barre zorrotz eta bereziak haien presentzia salatzen du trabesuraren bat prestatzen ari direnean. Otoitzekin, burdinazko amuletoekin edo izen sakratuak aipatuz uxatzen dira, nahiz eta inoiz ez diren guztiz desagertzen euskal haranetan etxe bizituak dauden bitartean.
Ezaugarriak eta atributuak
👹Tamaina txikia
😈Natura bihurria
🔑Objektuak ezkutatzen dituzte
😂Barre zorrotza
Lotutako lekuak
Kobazuloak eta iratzeak
Izaki bihurri hauek bizi diren lekuak.
Txoko ilunak
Baserriko txokoak, non iratxoen barrea entzun daitekeen.
Informazio gehigarria
Etimologia
Iratxo izena iratz (iratze) hitzetik etor daiteke, edo ezkutuko lekuetako izakiekin lotuta egon. Iratxoak (pluralean) da formatik ohikoena herri-tradizioan.
Iratxoak baserrietan eta ukuiluetan bizi diren etxeko genio txikiak dira. Haien traberien artean objektuak ezkutatzea, gauez zaratak egitea eta mindu dituztenen etxeak desordenatzea daude.
Sinbologia eta atributuak
- Tamaina txikia
- Etxeko traberiak
- Bizitza ezkutua
- Etxearen zaindariak
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Duendeak (Espainia)
- Kobold (Alemania)
- Leprechaun (Irlanda)
- Trasgo (Asturias)
Lotutako kondairak
Objektu desagertuak
Iratxoek etxeko giltzak eta lanabesak nola ezkutatzen dituzten.
Abere beldurtuak
Ardiak eta behiak uxatzen dituzten iratxoen traberiak.
Barrea iluntasunean
Izaki hauen presentzia salatzen duen soinu zorrotza.
Iratxo lagungarriak
Iratxoek etxeko lanetan laguntzea erabakitzen dutenean.
Iratxoak: Sasi menderakaitzeko duende iheskorrak
Iratze-sasi handien artean ezkutatuta, gaztainondo zaharren hutsune itzaltsuetan bizi diren hamarnaka izaki txiki eta urduri dira Iratxoak. Talde heterogeneo hau Euskal Herriko folklorean landa-iratxo txiki, ulergaitz eta bihurri gisa deskribatzen da. Haien izena antzinako euskarazko iratze hitzarekin lotzen da, herrialde heze honetako landaredi trinkoaren artean duten bizilekua gogora ekarriz.
Baserriko aliatu apetatsu eta betikoak
Iratxoek ez dute izaera makabrorik edo benetan kaltegarririk, eta ez dute bizitzak kentzeko gogorik. Hala ere, baserritarren beldur justifikatua irabazi zuten ukuiluetan eta etxe inguruan sortzen zuten nahaste izugarriagatik. Goizaldean lan-zaldien zurdak korapilo estuz lotzetik hasi, familiako aletegiko giltzak ezkutatzera edo ardi-taldea ilunpetan amildegi aldera izutuz eramatera irits zitezkeen, dena jolas heldugabe baten moduan.
Haserre txikia ofrenda zuriekin baretzen
Natura-ezbeharretara ohitutako jendeak Iratxo bihurriekin bizitzeko idatzi gabeko arau eta itun folklorikoak ikasi zituen. Ahozko tradizioari eta adinekoen jakintzari esker, bazekiten iratxo txiki eta goseti horiek ahultasun berezia zutela esneki xume baina elikagarriekiko eta suaren bero atseginarekiko.
Gatzatu freskoz betetako platerak, esne epel lodiko katiluak eta ogi-zatiak etxeko suondoan, Sutondoan, arretaz utziz gauerdian, Iratxoak errukitu edo baserriarekiko atxikimendua erakusten zuten. Bat-batean nahastearen etsai izatetik etxeko babesle nekaezin eta ongile izatera igaro zitezkeen, negu gorrian ukuiluak harrapariengandik babestuz.
