Euskal baserriak
Iratxoak objektuak ezkutatu eta traberiak egiten dituzten lekua.
Iratxoak
— Iratxo bihurriak —
Broma-egile txikiak
Iratxoak eguneroko objektuak ezkutatzen dituzten, abereak beldurtzen dituzten eta bidaiariak bide okerretatik galtzen dituzten iratxo bihurriak dira. Haien umorearen arabera laguntzen edo molestatzen duten izaki apetatsuak dira, gaiztakeria handirik gabe baina broma gogorrak egiteko zaletasun handiarekin.
Kofatu hezeetan, harri goroldiotsuen azpian edo baserriko txoko ilunetan bizi dira. Haien barre zorrotzak haien presentzia salatzen du euren traberiaren bat prestatzen ari direnean. Otoitzekin, burdinazko amuletoekin edo izen sakratuak deituz uxatzen dira, nahiz eta inoiz ez diren guztiz desagertzen euskal haranetan bizitako etxeak dauden bitartean.
Ezaugarriak eta atributuak
👹Tamaina txikia
😈Natura bihurria
🔑Objektuak ezkutatzen dituzte
😂Barre zorrotza
Lotutako lekuak
Kofatu eta iratzeak
Izaki bihurri hauek bizi diren lekuak.
Txoko ilunak
Baserriko txokoak, non iratxoen barrea entzun daitekeen.
Informazio gehigarria
Etimologia
Iratxo izena iratz (iratze) hitzetik etor daiteke, edo ezkutuko lekuetako izakiekin lotuta egon. Iratxoak (pluralean) da formatik ohikoena herri-tradizioan.
Iratxoak baserrietan eta ukuiluetan bizi diren etxeko genio txikiak dira. Haien traberien artean objektuak ezkutatzea, gauez zaratak egitea eta mindu dituztenen etxeak desordenatzea daude.
Sinbologia eta atributuak
- Tamaina txikia
- Etxeko traberiak
- Bizitza ezkutua
- Etxearen zaindariak
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Duendeak (Espainia)
- Kobold (Alemania)
- Leprechaun (Irlanda)
- Trasgo (Asturias)
Lotutako kondairak
Objektu desagertuak
Iratxoek etxeko giltzak eta lanabesak nola ezkutatzen dituzten.
Abere beldurtuak
Ardiak eta behiak uxatzen dituzten iratxoen traberiak.
Barrea iluntasunean
Izaki hauen presentzia salatzen duen soinu zorrotza.
Iratxo lagungarriak
Iratxoek etxeko lanetan laguntzea erabakitzen dutenean.
Iratxoak: Sasi menderakaitzeko duende iheskorrak
Iratze sasi handien artean ezkutatuta, gaztainondo zaharren hutsune hezeetan bizi diren hamarnaka izaki txiki eta urduri dira Iratxoak. Talde heterogeneo hau Euskal Herriko folklorean duendil rústiko txiki eta bihurri gisa deskribatzen da. Haien izena antzinako euskarazko *Iratze* hitzarekin lotuta dago, euskal herrialde hezeetako landaredi artean duten egoitza baieztatuz.
Baserriko aliatu apetatsu eta betikoak
Iratxoak izaki gaiztoak ez diren arren, baserritarren beldur psikologikoa irabazi zuten animalien ukuiluetan sortzen duten kaos logistikoarengatik. Zaldien zurdak korapilatzeatik hasi, eta etxeko giltzak ezkutatu edo ardi-taldeak amildegi batetik uxatzeraino, jolas hutsagatik.
Haserre txikia ofrenda zuriekin baretzen
Natura-ezbeharretara ohitutako jendeak Iratxo bihurriekin bizitzeko pacto folklolista ez-idatziak ikasi zituen. Ahozko tradizioari eta adinekoei esker, bazekiten duende gose horiek ahultasun handia zutela esneki eta beroarekiko.
Gatzatu freskoz betetako platerak, esne epeleko katiluak eta ogi apurrak suondoan (Sutondo) utziz gauerdian, Iratxoak etxeko babesle nekaezin bihurtzen ziren, negu gorrian ukuiluak piztiengandik babestuz.
