Olentzero
Eguberri gauero mendietatik jaisten den ikazkin onbera. Neguko solstizioko antzinako figura, euskal Gabonetako tradizioaren sinboloa. Poza, opariak eta eguzkiaren berpiztearen mezua dakar.
Euskal Herriko Izaki Mitologikoak
Euskal Herriko baso, ibai, kobazulo eta mendietan bizi diren izaki fantastikoak. Gure lurraren antzinako iruditerian bizi diren zaindariak, laguntzaileak eta izpirituak.
Euskal bestiario mitologikoa ezin aberatsagoa eta anitzagoa da, euskal paisaiako txoko bakoitzean bizi diren izakiz betea. Izaki hauek antzinako euskaldunek natura nola ulertzen eta errespetatzen zuten erakusten dute, inguratzen zituen ingurune basatiarekin bizikidetza-harremana ezarriz.
Baso, iturri, kobazulo eta mendi bakoitzak bere biztanle naturaz gaindikoak zituen. Mendiko erraldoi babesleetatik hasi eta etxeko iratxo txikietaraino, izaki hauek euskal ekosistema mitikoan eginkizun bat betetzen zuten: jokabideak arautu, azalpenik gabeko fenomenoak azaldu eta naturarekiko errespetua bizirik mantendu.
Basajaun
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gariaren laborantza irakatsi zizkien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Basandere
Basoko Andra, Basajaunaren emakumezko kidea, baso sakonetan bizi dena. Mundu zibilizatuaren eta natura basatiaren arteko muga-zaintzailea. Ederra eta beldurgarria aldi berean, mendiko espiritu librea gorpuzten du.
Intxixu(k)
Mendiko eremurik urrunenetan bizi diren izaki txiki eta iheskorrak. Laino artean artzainei eta oinezkoei txantxa astunak egiten dizkiete. Inoiz ez dira guztiz ikusten, baina haien barre beldurgarria harkaitz artean entzuten da.
Tartalo
Begi bakarreko ziklope haragijalea, mendiko kobazuloetan bizi dena. Bere lurraldean sartzen diren ardiak eta artzain axolagabeak jaten ditu. Heroi gazte baten asmamenak hura itsutzea eta kobazulotik ihes egitea lortzen du beti.
Lamia(k) / Laminak
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oinekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Jentilak
Kristautasuna iritsi aurretik lur hauetan bizi izan zen erraldoi arraza. Trikuharriak, harrespilak eta menhirrak eraikitzen zituzten mendi artean harri izugarriak jaurtiz. Ihes egin zuten zeruan Kixmi iragartzen zuen izarra distiratzen ikustean.
Mairuak
Trikuharrien, erromatar bideen eta zubi ezinezkoen eraikitzaile misteriotsuak. Gauez lan egiten zuten abiadura harrigarrian, oilarrak jo baino lehen. Tradizioak ezohiko gaitasunak zituen antzinako herri gisa gogoratzen ditu.
Herensuge
Zazpi buruko dragoia, herriei neskatxen zerga eskatzen ziena. Altxor eskerga zaintzen zuen hondo gabeko kobazulo sakonetan. San Migelek edo tokiko heroiek hil zuten borroka mitikoan.
Aatxe
Begi argidun zezen gorria, ekaitz gauetan simetatik ateratzen dena. Mariren haragitzapena, jainkosa amaren kobazulo sakratuen zaindaria. Lurpeko munduaren mugak babesten ditu eta haiek profanatzeagatik zigortzen du.
Zezengorri
"Zezen gorria", bide bakartietan gaueko bidaiarien atzetik dabilen piztia sutsua. Haren marruma beldurgarriak zoritxarrak iragartzen ditu hura desafiatzen ausartzen denarentzat. Mundu ikusgarria eta ikusezina elkartzen diren bidegurutzeen zaindaria.
Gaueko
Gaueko Jauna, ilunabarraren eta egunsentiaren arteko orduen jabe absolutua. "Gaua gauerako da": orduz kanpo lan egiten edo bidaiatzen duena zigortzen du. Bere ahots sakonak arau-hausleei ohartarazten die gupidarik gabe eraso aurretik.
Inguma
Amesgaiztoen deabrua, lo dauden babesgabeen bularra zapaltzen duena. Leiho eta sarrailetatik sartzen da etxea isiltasun sakonean gelditzean. Adinekoek otoitz babesleak errezitatzen zituzten begiak itxi aurretik.
Herio
Heriotza bera, isiltasunean etxeak bisitatzen dituen figura hezurtsua. Haren deia ezinbestekoa da: inork ezin du ihes egin ordu seinalatua iristen denean. Ametsetan edo iragarpen gisa agertzen da hurbileko heriotzak iragartzeko.
Iratxoak
Basoko eta etxeko iratxoak, bihurriak baina lagungarriak ondo tratatuz gero. Objektuak gordetzen dituzte, abereak beldurtzen dituzte eta biztanleei txantxak egiten dizkiete. Esnearekin eta ogiarekin ondo elikatuta, etxeko aliatu bihurtzen dira.
Galtzagorriak
"Galtza gorriko" izaki ñimiñoak, abiadura naturaz gaindikoan lan egiten dutenak. Kaxa batean gordeta, edozein lan betetzen dute oilarrak kanta aurretik. Lanpetuta mantendu behar dira, bestela etxea birrindu egingo dute zeregin bila.
Sorginak
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehizaren historia tragiko bat ezkutatzen du.
Etxekoak
"Etxekoak", euskal baserri bakoitzean bizi diren izpiritu babesleak. Etxeko sua, ukuiluko animaliak eta lo dauden haurrak zaintzen dituzte. Su ondoan eskaintzak jasotzen dituzte eta familiarekin lotuta jarraitzen dute belaunaldiz belaunaldi.