Aralar mendilerroa
Tradizioaren arabera Olentzerok ikatza egiten lan egiten duen mendiak.
Olentzero
— Eguberri gaueko ikazkina —
Ikazkin onbera
Olentzero euskal tradizioko pertsonaiarik maitatuenetako bat da. Ikazkin gizena, masaila gorriduna, nekazari arropaz eta txapelaz jantzita irudikatzen da. Tradizioaren arabera, urtero Eguberri gauero mendietatik jaisten da umeei opariak dakarzkiela.
Gaur egun Gabonekin lotuta badago ere, haren jatorria askoz zaharragoa da. Neguko solstizioaren zikloaren amaiera, eguzkiaren berpiztea eta egunen luzatzea ordezkatzen ditu. Ugaritasunaren, ospakizunaren eta familia-batasunaren sinboloa da.
Ezaugarriak eta ohiturak
🪵
Mendiko ikazkina
🎁
Opariak dakar Eguberri gauean
☀️
Neguko solstizioari lotua
🍷
Jan-edan zalea
Lotutako lekuak
Informazio gehigarria
Etimologia
Olentzero izenaren jatorria eztabaidatua da. Batzuek olen (ongi denbora) edo olentzaro (garai ongarria) hitzekin lotzen dute. Beste teoria batzuek ollo (lastoa) edo olo (oliba) hitzekin lotzen dute, solstizioko nekazaritza-errituekin lotutako elementuak.
Euskal Herriko gune desberdinetan Olentzaro, Olentzero, Orantzaro edo Subilaro bezalako aldaerak jasotzen ditu. Eskualde bakoitzak antzinako figura honen berezko nuanzeak gordetzen ditu.
Sinbologia eta atributuak
- Eguzkiaren berpiztea
- Neguko ugaritasuna
- Eskuzabaltasuna eta onberatasuna
- Landa-bizitza eta mendia
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Bizarzuri (Globala)
- Apalpador (Galizia)
- Tió de Nadal (Katalunia)
- Père Fouettard (Frantzia)
Lotutako kondairak
Olentzeroren kondaira
Urtero Eguberri gauean mendietatik jaisten den ikazkinaren jatorri mitikoa.
Jentilak eta Kixmiren etorrera
Erraldoiak eta haien ihesa Kristoren jaiotza iragartzen zuen izarraren aurrean.
Suaren eskaintzak
Etxeko su sakratua eta neguko jaietan duen garrantzia.
Jentilen ihesa
Erraldoiek ihes egin zuten Kixmiren (Kristo) jaiotza iragartzen zuen izarra ikustean.
Olentzero: Solstizioko mito pagonotik Eguberrietara
Basoaren barrenean eta landa-eremuko euskal mitologian, negu gogor bakoitzean jaisten da amatuenetakoa den eta etengabeko eboluzioan dagoen figura antropologikoetako bat: Olentzero. Gaur egungo bertsio modernizatu eta onberatik urrun, antzinako figurak neguko solstizioko arketipo pagonoetara garamatza.
Jatorriz, ikazkin erraldoi eta ermitau gisa deskribatzen zen, zakarra, kedarrez zikindua eta naturaz gaindiko indarrez hornitua, gailur altuetan bakarrik eta ke artean bizi zena.
Ikazkin erraldoia eta argiaren iragarpena
Garai prekristauan, neguaren etorrerak Eguzkiaren (Eguzki) gutxitzeagatiko beldurra zekarren. Artzain tribuek beldur zuten Ama Lurrak haren eguneroko argi-iturria galduko ote zuen. Olentzerok iluntasun handieneko atalase hori sinbolizatzen zuen (abenduaren 24a). Ikatz-suen jaun gisa, urtero jaisten zen herrietara ugaritasun handiz ospatzeko eguzki berriaren berpizte iragarria.
Naturaren argiaren enbaxadore basatia zen euskaldunon artean.
Eguberri kristauan integratzea
Kristautasunaren etorrerarekin eta kofatuetan gurtzen zuten azken jentilekin izandako talkarekin, Olentzeroren irudia nabarmen egokitu zen herri-kontakizunetan. Izaki basati eta zakar izatetik, berri onen iragarle izatera igaro zen.
Mendi altuetan egonik "Kixmiren" (Kristo) jaiotza mende horretan inor baino lehenago jakitearen rol noblea eman zitzaion. Horrela, naturaren eramaile pagonoa muga zibilizatura jaisten zen salbazioaren berria zabaltzera. Ondoren, opariak banatzeko ohitura modernoa asimilatuko zuen XX. mendean zehar, hura eta haren lagun Mari Domingirekin batera.
