Aralar mendilerroa
Tradizioaren arabera Olentzerok ikatza egiten lan egiten duen mendiak.
Olentzero
— Eguberri gaueko ikazkina —
Ikazkin onbera
Olentzero euskal tradizioko pertsonaiarik maitatuenetako bat da. Ikazkin potolo eta masail gorridun gisa irudikatzen da, nekazari arropaz eta txapelaz jantzita. Tradizioaren arabera, Eguberri gauero mendietatik jaisten da umeei opariak ekartzera.
Gaur egun Gabonekin lotuta badago ere, haren jatorria askoz zaharragoa da. Neguko solstizioaren zikloaren amaiera, eguzkiaren berpiztea eta egunen luzatzea ordezkatzen ditu. Ugaritasunaren, ospakizunaren eta familia-batasunaren sinboloa da.
Ezaugarriak eta ohiturak
🪵
Mendiko ikazkina
🎁
Opariak dakartza Eguberri gauean
☀️
Neguko solstizioari lotua
🍷
Jan-edan zalea
Lotutako lekuak
Informazio gehigarria
Etimologia
Olentzero izenaren jatorria eztabaidatua da. Batzuek olen edo olentzaro hitzekin lotzen dute, garai onaren edo gauza onen denboraren ideiarekin. Beste teoria batzuek ollo (lastoa) edo olo (oloa) hitzekin lotzen dute, solstizioko nekazaritza-errituekin lotutako elementuak.
Euskal Herriko gune desberdinetan Olentzaro, Olentzero, Orantzaro edo Subilaro bezalako aldaerak jasotzen ditu. Eskualde bakoitzak antzinako figura honen berezko ñabardurak gordetzen ditu.
Sinbologia eta atributuak
- Eguzkiaren berpiztea
- Neguko ugaritasuna
- Eskuzabaltasuna eta onberatasuna
- Landa-bizitza eta mendia
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Bizarzuri (Globala)
- Apalpador (Galizia)
- Tió de Nadal (Katalunia)
- Père Fouettard (Frantzia)
Lotutako kondairak
Olentzeroren kondaira
Urtero Eguberri gauean mendietatik jaisten den ikazkinaren jatorri mitikoa.
Jentilak eta Kixmiren etorrera
Erraldoiak eta haien ihesa Kristoren jaiotza iragartzen zuen izarraren aurrean.
Suaren eskaintzak
Etxeko su sakratua eta neguko jaietan duen garrantzia.
Jentilen ihesa
Erraldoiek ihes egin zuten Kixmiren (Kristo) jaiotza iragartzen zuen izarra ikustean.
Olentzero: Solstizioko mito pagonotik Eguberrietara
Basoaren barrenean eta landa-eremuko euskal mitologian, negu gogor bakoitzean jaisten da figura antropologikorik maitatu eta bilakatuenetako bat: Olentzero. Gaur egungo bertsio modernizatu eta onberatik urrun, antzinako figurak neguko solstizioko arketipo paganoetara garamatza.
Jatorriz, ikazkin erraldoi eta ermitau gisa deskribatzen zen, zakarra, kedarrez zikindua eta naturaz gaindiko indarrez hornitua, gailur altuetan bakarrik eta ke artean bizi zena.
Ikazkin erraldoia eta argiaren iragarpena
Garai prekristauan, neguaren etorrerak Eguzkiaren ahultzearen beldurra zekarren. Artzain-tribuek beldur zuten Amalurrek bere eguneroko argi-iturria galduko ote zuen. Olentzerok iluntasun handieneko atalase hori sinbolizatzen zuen, abenduaren 24a. Ikatz-suen jaun kedartu gisa, urtero jaisten zen herrietara eguzki berriaren berpizte iragarria ugaritasun handiz ospatzera.
Naturaren argiaren enbaxadore basatia zen euskaldunen artean.
Eguberri kristauan integratzea
Kristautasunaren etorrerarekin eta kobazuloetan gurtzen zuten azken jentilekin izandako talkarekin, Olentzeroren irudia nabarmen egokitu zen herri-kontakizunetan. Izaki basati eta zakar izatetik berri onen iragarle izatera igaro zen.
Mendi altuetan zegoenez, "Kixmiren" (Kristo) jaiotza inork baino lehenago jakitearen rol noblea eman zitzaion. Horrela, naturaren eramaile paganoa muga zibilizatura jaisten zen salbazioaren berria zabaltzera. Geroago, XX. mendean zehar, opariak banatzeko ohitura modernoa bereganatuko zuen, Mari Domingi lagun maitagarriarekin batera.
