Baserrietako ukuiluak
Iratxoek gau ilunetan abereak izutzen dituzten lekuak.
Abere beldurtuak
— Iratxoen bihurrikeriak animaliekin —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko ukuilu eta larreak
- • Izena euskaraz: Abereak izututa
- • Izakiak: Iratxoak, abereak, artzainak
- • Motiboak: bihurrikeriak, abereak, sustoak
- • Kronologia: Landa eremuko ahozko tradizioa
Kondaira
Artzainek ondo ezagutzen zituzten seinaleak: ardiak itxurazko arrazoirik gabe sakabanatzen zirenean, behiak gau erdian ikaraz marruka hasten zirenean, eta zaldiak irrintzika loturak hausten zituztenean ukuilutik ihes egiteko... Iratxoak ziren berenak eta bi egiten.
Izaki txiki bihurri horiek abereak izutzen gozamen amaigabea aurkitzen zuten. Behien isatsetatik tiratzen zuten, ukuiluko iluntasunean zarata arraroak egiten zituzten, eta batzuetan ardien bizkar gainean igotzen ziren zaldizko txiki erotuen moduan, animalia egunsentian akituta eta dardarka utziz.
Aralarko artzain zahar batek kontatzen zuen abereak babesteko modu bakarra ukuiluko atearen gainean burdinazko ferra bat zintzilikatzea eta gauero esne freskoz betetako katilu bat uztea zela. Iratxoek eskaintza aurkitzen bazuten, harekin entretenitzen ziren eta animaliak bakean uzten zituzten. Bestela, bihurrikeriek jarraitzen zuten, ardiren bat amildegitik erori arte edo behiren batek sustoaren ondorioz esnea emateari utzi arte.
Gehien kaltetutako animaliak jabe zeken edo tradizio zaharrekin errespeturik ez zutenenak izaten ziren. Iratxoek bereziki zigortzen zituzten etxeko izaki txikiek ere errespetua eta arreta merezi dutela ahazten zutenak.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Euskal artzainen ahozko tradizioak
Iratxoak eta ukuiluko ikara
Euskal mendietako laino artean, artzainek mendeetan zehar behatu dute nola abereak bat-batean beldurtzen diren. Sinesmen zaharren arabera, iratxoak dira portaera horren erantzuleak.
Irudi honek gure baserrietako eguneroko bizitza eta naturaren elementu magikoen arteko lotura erakusten du.
Izaki ikusezina uxatzeko burdinazko amuletoa
Burdina eta ferrak erabili izan dira tradizioz izaki hauek urruntzeko tresna nagusi gisa, ukuiluetara segurtasuna eta babesa ekarriz.
Sinesmen horiek baserriko eguneroko lanaren eta mundu ikusezinarekiko begirunearen lekuko dira, eta gaur egun ere gure mendietako oroimenean bizirik diraute.
