Euskal Herriko baserriak
Iratxoek beren bihurrikeriak egiten dituzten lekuak.
Barrea Iluntasunean
— Iratxoek ezbehar txikietan dibertsioa aurkitzen dutenean —
Fitxa azkarra
- • Lekua:Euskal Herriko baserriak
- • Izena euskaraz:Irria ilunpean
- • Izakiak:Iratxoak, baserriko biztanleak
- • Motiboak:bihurrikeriak, hotsak, txantxak, eskaintzak
- • Kronologia:Etxeko ahozko tradizioa
Kondaira
Ilberri gauetan, baserria isilik lo dagoenean, barre zorrotzak entzuten dira teilatuko habeen artean. Iratxoak dira, etxean bizi diren gizakien ezbehar txikietan dibertsio amaigabea aurkitzen duten izaki bihurri txikiak.
Oinetakoen lokarriak elkarri lotzen dizkiete jabeei lo dauden bitartean. Giltzak inork inoiz begiratuko ez lukeen leku ezinezkoetan ezkutatzen dituzte. Esnea galarazten dute eta ateak arrazoi agerikorik gabe karrankarazten dituzte. Eta etxeko nagusia estropezu egin edo amorruz madarikatzen hasten denean, barreak ozenago entzuten dira, baserriko txoko ilun guztietara zabalduta.
Zaharrek bazekiten iratxoekin haserretzea zela egin zitekeen akatsik handiena. Gizakia zenbat eta haserreago egon, orduan eta gehiago gozatzen zuten izakiek haren ikuskizunarekin. Giza haserrea zen haien janaririk gogokoena, haien entretenimendurik onena.
Lasaitzeko modu bakarra ilberri bakoitzean suaren ondoan esne freskoz betetako katilu bat uztea eta ezer gertatu ez balitz bezala egitea zen. Egunsentian, katilua hutsik egongo zen eta bakea etxera itzuliko zen, hurrengo ilberrira arte, dena berriro hasteko.
Lotutako lekuak
Ganbarak eta txokoak
Iratxoen lekurik gogokoenak.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- R.M. de Azkue: Euskalerriaren Yakintza
- Euskal Herriko ahozko tradizioa
Koba hutsean inork entzutea espero ez zuen algara
Euskal tradizioan badago beldurgarri izateagatik asaldatzen ez duten kontakizun korronte bat, baizik eta kezkagarri izateagatik. Horietan elementu asaldatzailea ez da indarkeria ezta heriotza ere, askoz ulertezinagoa den zerbait baizik: gorputz ikusgarririk ez duen barre algara bat. Koba baten barrutik, harkaitz baten atzetik edo inor ez dagoen basoko puntu zehaztugabe batetik sortzen den barre algara bat.
Entzuten zutenek hotsa guztiz gizatiarra dela deskribatzen zuten bere tinbrean eta kadentzian, eta horixe zen hain zuzen ere deskontzertagarri egiten zuena. Orroa edo ulu bat animalia bati egotzi dakioke, baina inor ez dagoen leku bateko barre algara zehatz eta artikulatu batek kategoria lasaigarri guztiak desafiatzen zituen.
Gurekin barre egiten duena horretarako gorputzik behar izan gabe
Kontakizun batzuek barre horiek iratxoekin identifikatzen zituzten, gizakien nahasmena eta beldurra dibertigarria iruditzen zitzaien izaki txiki bihurriekin. Beste batzuek bizidunen mundua distantzia batekin behatzen zuten hildakoen arimei egozten zizkieten, hilkorrek beren eguneroko arazoak hartzen dituzten seriotasuna barregarri bihurtzen zuen distantzia horrekin.
Umorea naturaz gaindikoaren ezaugarri gisa euskal mitologiako alderdirik gutxien esploratutakoetako bat da eta argigarrienetako bat. Beren entitate ikusezinei umore-zentzua ematen dien tradizio batek adierazten du unibertsoa bera ez dela guztiz serioa eta gure espeziearen solemnitatea ere entretenimendu kosmikoaren gaia dela.
