Euskal Herriko gailurrak
Ortzik bere boterea tximista eta hotsen bidez erakusten zuen lekua.
Ostirala Sakratua
— Ostirala: zeruko jainkoari sagaratutako eguna —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herri osoa
- • Izena euskaraz: Ostirala / Ortzirala
- • Izakiak: Ortzi
- • Motiboak: zerua, egutegia, antzinako kultua
- • Kronologia: Kristau aurreko jatorria, gaur arte dirau
Kondaira
Ostiralak, euskaraz Ostirala deituak, ia ahaztutako antzinako jainko baten oroitzapena gordetzen du bere izenean. Hitza Ortzitik dator, zerua edo firmamentua, eta egunatik: zeruaren eguna, Ortziren eguna.
Garai urrunetan, Mari eta Sugaar euskal panteoian nagusitu baino lehen, euskaldunek Ortzi gurtzen zuten firmamentuaren jainko goren gisa. Haren ahotsa trumoia zen, haren begirada tximista, haren arnasa haranak zeharkatzen zituzten haizeak. Ostirala haren egun sakratua zen, eskaintzak eta begirune berezia egiten zitzaizkion eguna.
Ortziren kultua denborarekin lausotuz joan bazen ere, beste jainkotasun batzuek edo kristautasunak xurgatuta, haren izena egutegian geratu zen grabatua. Ostiralero, jakin gabe, euskaldunek antzinako jainko honen izena ahoskatzen dute asteko eguna izendatzean.
Folklorista batzuek uste dute ostiralari lotutako debeku batzuk, lan jakin batzuk ez egitea edo tabu batzuk errespetatzea, antzinako kultu haren oihartzunak direla. Ostirala zeruko boterearen eguna zen, eta begirunez tratatu behar zen.
Lotutako lekuak
Haranak
Tximistaren oihartzuna -Ortziren ahotsa- entzuten zen lekua.
Lotutako izakiak
Iturriak eta dokumentazioa
- J.M. Barandiaran (1972): Mitología Vasca
- Luis Michelena: Fonética histórica vasca
- Euskararen azterketa etimologikoak
El día de la semana que la tierra reclama como propio
Euskal herri-tradizioan, eta bereziki landa-eremu urrunenetan, ostiralak karga sinboliko bikoitza mantentzen zuen, oinordetza kristaua eta tokiko folkloreko izaki eta indar batzuen jarduerarekin lotutako aurreko mugak nahasten zituena. Sistema bietan arreta berezia eskatzen zuen eguna zen.
Lamiak bereziki aktiboak ziren ostiraletan zonalde zehatz batzuetako tradizio batzuen arabera. Ibai ertzetan ilea orrazten sarriago ikus zitezkeen egun horretan, eta izaki hauekin ostiraletan izandako topaketak astearen beste edozein unetan baino biziagoak eta ondorio iraunkorragoak zirela uste zen.
Abstentzioak eta begirune bereziak markatutako eguna
Asteko beste egun batzuetan guztiz neutroak ziren jarduerak ostiralean karga desberdina hartzen zuten. Baserriko horman iltze berri bat sartzea, ehun bat hutsetik hastea edo landa-lan jakin batzuk egitea zenbait zaharrek ostiralean egiteari uko egiten zioten gauzak ziren zergatia zehazki azaldu gabe, soilik egin behar ez zela jakinda.
Euskal herri-tradizioko ostiral sakratua denbora kualitatiboki desberdin bihurtzen den puntu horietako bat da, non astelehenean guztiz xaloa den ekintza berak ostiralean arazotsu bihur dezakeen oihartzuna hartzen duen. Denbora-sentsibilitate hau mundua modernitateak normalean onartzen duena baino testura eta arreta handiagoarekin bizitzeko modu bat da.
