Euskal Herriko zeruak
Ortziren domeinua: mendien gaineko zeru-ganga.
Trumoia eta antzinako zeruaren oroimena
— Zeruaren antzinako izena —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Euskal Herriko zeruak
- • Izena euskaraz: Ortzi / Urtzi / Ost
- • Izakiak: Ortzi (zeruko jainkoa)
- • Motiboak: trumoia, zerua, lehen indarra
- • Kronologia: Antzinako hizkuntza-tradizioa
Kondaira
Ortzi (Urtzi edo Ost ere deitua) zeruaren edo euskal zeruko jainko baten antzinako izena da. Bere existentzia hizkuntzatik ondorioztatzen da batez ere, eta haren izenak gaur egunera iritsi diren euskarazko hitzetan bizirik dirau.
"Ostirala" hitzak bere erroa gordetzen du, eta egun hori jainko horri eskainia egon zitekeela iradokitzen du, latinezko Jueves, Jovis dies, Jupiterrekin lotzen den bezala. "Oskarbi" zeru garbia eta garbia da, Ortziren zerua bere unerik argienean.
Pertsonaia bati lotutako kondaira propioak baino gehiago, Ortzik zeru-ganga eta haren lehen indarra irudikatzen ditu. Bere ahotsa haranen gainetik burrunba egiten zuen trumoia zen, beste jainko batzuen izenak aipatu aurretik. Presentzia zaharra da, agian euskaldunen jainkorik primitiboena.
Zenbait ikerlarik Dyaus Pitar Indiakoa edo Jupiter Erromakoa bezalako zeruko jainko indoeuroparrekin lotzen dute, eta horrek oso antzinako harreman kulturalak iradokitzen ditu. Haren izaera zehatza eztabaidagai da oraindik mitologoen artean.
Lotutako lekuak
Gailur sakratuak
Mendirik altuenak, Ortziren erreinutik hurbilen daudenak.
Ortzi, trumoiak behin eta berriz iragartzen duen zeruko jainkoa
Panteoi kristauak Euskal Herriko aldareak hartu aurretik, zeru-gangak bere jabea zuen. Ortzi zeruko, tximistako eta ekaitzeko jainkoa zen, eta haren izenak gaur egun euskaldunek antzinako jainko bat izendatzen ari direla jakin gabe ahoskatzen dituzten eguneroko hitzetan irauten du.
Ostadarrek, euskarazko ortzadarrak, hitzez hitz Ortziren arkua esan nahi du. Ostegun Ortziren eguna da. Hitz hauek fosil linguistikoak dira, historia ofizialak ahaztu baina hizkuntzak erabat desagerrarazi ezin izan zuen erlijio oso baten memoria gordetzen dutenak.
Hizkuntza antzinako jainkoek lo egiten duten hilobi gisa
Izen jainkotiarrak eguneroko hiztegian duen jarraitutasun hori mitologia konparatuak aztertzen duen fenomenorik liluragarrienetako bat da. Jainkoak ez dira benetan hiltzen eutsi zien erlijioa desagertzen denean, hizkuntzako hitzetan babesten dira eta norbaitek berriro aitortzea pazientziaz itxaroten dute.
Ortzi ere bada euskara, inguruko hizkuntzen eraginarekiko duen erresistentziarekin, sakonera apartako memoria kulturala kontserbatu izanaren froga. Euskaraz hitz egitea, besteak beste, Mendebaldeko Europako mundu ikuskerarik zaharrenaren artxibo bat bizirik mantentzea da, inork horrela aurreikusi gabe.
