Gorbeia mendia
Ortziren ahotsa trumoi gisa entzuten den tontorra.
Ortzi / Urtzi
— Antzinako zeru-jainkoa —
Zeru-gangaren jauna
Ortzi (baita Urtzi ere) antzinako zeru-jainkoa da, eta haren izenak "ostirala" eta "ortzadarra" bezalako hitzetan dirau. Haren ahotsa euskal bailara eta mendietan oihartzun egiten duen trumoia da, eta haren arnasa Euskal Herriko mendietan zehar dabilen haizea da, gogoratu ezin diren garaietatik.
Zeru-ganga jainkotua eta fenomeno atmosferiko ikusgarrienak ordezkatzen du. Euskal panteoiko jainkotasunik antzinakoenetako bat da, Mari eta Sugaar baino lehenagokoa. Haren gurtza indoeuroparren aurreko garaietara doa, euskaldunek zerua bizi-iturri eta botere suntsitzaile beldurgarri gisa gurtzen zutenean.
Ezaugarriak eta atributuak
🌌Zeru-gangaren jauna
⚡Haren ahotsa trumoia da
🌪️Fenomeno atmosferikoak kontrolatzen ditu
📅Ostiralari izena ematen dio
Lotutako lekuak
Informazio gehigarria
Etimologia
Ortzi izenak "zerua" edo "zeru-ganga" esan nahi du euskara arkaikoan. Terminoak ostirala ("Ortziren eguna") eta ortzadar ("zeruaren adarra") bezalako hitzetan dirau.
Ikertzaile batzuek Ortzi indoeuropar deywo- erroarekin lotzen dute, zeruko dibinitatearen ideiarekin. Euskal panteoiko izenik antzinakoenetako bat da, antzinako kosmobisioan zeru-ganga jainkotua ordezkatuz.
Sinbologia eta atributuak
- Zeru-ganga
- Trumoia
- Tximista
- Ortzadarra
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Urano (Grezia)
- Jupiter (Erroma)
- Dyaus Pita (Vedikoa)
- Tyr (Nordikoa)
Lotutako kondairak
Trumoiaren ahotsa
Zergatik entzuten zuten antzinako euskaldunek Ortzi ekaitzetan hitz egiten.
Ostiral sakratua
Ostiralaren jatorria, firmamentuaren jainkoari sagaratutako eguna.
Ortziren adarra
Ortzadarraren mitoa, zeru-jainkoaren adierazpen gisa.
Jainko ahaztua
Nola Mari eta Sugaarrek euskal zeruaren antzinako jauna itzalean utzi zuten.
Ortzi / Urtzi: Antzinako zeruen oihartzun gogoangarria
Euskal mitologiako oinarrian oihartzun sakonak daude, firmamentuarekin eta altueratik entzuten diren zeruko handitasunekin lotutako jatorrizko figura bat agerian uzten dutenak. Urruneko aztarna mitologiko horrek Ortzi jainkoa du izena, Urtzi izenarekin ere maiz aipatua, eta hainbat antropologok egungo Ost edo Ortz aldaerekin parekatua.
Zeru-jainkoaren aztarna linguistikoak
Mendeetan zehar Mariren lurpeko matriarkatuaren nagusitasunak eta ondorengo kristau-dominazio ideologikoak Urtziren ezaugarri narratiboak itzalean utzi eta mito txikiagoetan integratu bazituzten ere, haren indarra fosilizatuta geratu da Euskal Herriko froga arkeologiko onenetako baten bidez: euskal nekazarien oinarrizko hiztegia klimatologia eta asteko kontuetan.
Euskarari begiratzeak Ortzi zeruaren kontzepzioan nonahi dagoela erakusten du. Ekaitzen trumoi hunkigarria trumoi edo zenbait azalpenetan Ortziren orroarekin lotu izan da. Euri distiratsuaren ondorengo ortzadar ikusgarriak ortzadarra izena hartzen du, zeruko adarra edo arkua gogora ekarriz, eta horizontearen urdin garbi eta zabalak ere ost- erroarekin lotutako formak utzi ditu, hala nola ostertz edo ostadarra.
Guztiak argi eta garbi adierazten du Anbotoko Mariren inguruko zentralizazioaren aurreko milaka urteko etapa primigenio batean Ortzik zeru-ganga gobernatzen zuen ente kolosal eta gurtu gisa jardun behar izan zuela, Jupiter trumoi-jainko helenikoaren edo Thor trumoi-jainko nordikoaren antzeko analogia paleolitiko gisa.
Urtziren asteko santutegi paganoa
Ortziren subiranotasunaren presentzia fosilizatua euskal artzain-gizarte baten kultura antolatzen zuen eremu sakraturaino iristen da, hau da, erromatarren aurreko egun paganoen egutegi oinarrizkoraino. Ost edo Ortz formek bi jardunaldi garrantzitsuren izenak hartzen dituzte.
Ostegunak berak, Ost eta egun formekin lotuta ulertu izan denak, garai batean aste festiboa haren kupula urdin izartsuaren gurtzan oinarritzen zela iradokitzen du. Horri gehitzen zaio kristau aurreko ostiral sakratuaren arrastoa, ostirala izenean ikus daitekeena.
Aztarna horrek Ortziren inpaktu liturgiko ezabaezina grabatzen digu.
Ekaitzaren asimilazioa eta baztertutako dibinitatea
Jose Miguel de Barandiaran bezalako ikertzaile handiek egindako analisien arabera, kobazuloen, lur emankorraren eta iturburuen inguruko nekazaritza-ikuspegia indartu ahala, Amalurren eta gero Mariren inguruan bilduta, Ortziren garrantzi etereoa eta tximistari lotutako izaera gutxitzen joan zen. Bere ira elektrikoaren eta galernen gaineko atribuzioaren zati bat Sugaar izaki pasionalari igaro zitzaion.
Hala ere, gau sakonean tximista baserrien gainean jotzen zuenean, zaharrek ez zuten ahazten otoitz babesle bat xuxurlatzea. Ortziren edo Ostadarraren ira ilun eta gupidagabearen beldur ziren, unibertsoaren sorreratik iparraldeko bakea hausten zuen euskal ekaitz suntsitzailearen itxuran.
