Gorbeia mendia
Ortziren ahotsa trumoi gisa entzuten den tontorra.
Ortzi / Urtzi
— Antzinako zeru-jainkoa —
Zeru-gangaren jauna
Ortzi (baita Urtzi ere) antzinako zeru-jainkoa da, eta haren izenak "ostirala" eta "ortzadarra" bezalako hitzetan dirau. Haren ahotsa euskal bailara eta mendietan oihartzun egiten duen trumoia da, eta haren arnasa Euskal Herriko mendietan zehar dabilen haizea da, gogoratu ezin diren garaietatik.
Zeru-ganga jainkotua eta fenomeno atmosferiko ikusgarrienak ordezkatzen ditu. Euskal panteoiko deitaterik antzinakoenetako bat da, Mari eta Sugaar baino lehenagokoa. Haren gurtza indoeuropar aurreko garaietara doa, euskaldunek zerua bizi-iturri eta botere suntsitzaile beldurgarri gisa gurtzen zutenean.
Ezaugarriak eta atributuak
🌌Zeru-gangaren jauna
⚡Haren ahotsa trumoia da
🌪️Fenomeno atmosferikoak kontrolatzen ditu
📅Ostiralari izena ematen dio
Lotutako lekuak
Informazio gehigarria
Etimologia
Ortzi izenak "zerua" edo "firmamentua" esan nahi du euskara arkaikoan. Terminoak ostirala ("Ortziren eguna") eta ortzadar ("zeruaren adarra") bezalako hitzetan dirau.
Ikertzaile batzuek Ortzi indoeuropar *deywo- (zeruaren dibinitatea) erroarekin lotzen dute. Euskal panteoiko izenik antzinakoenetako bat da, antzinako kosmobisioan zeru-ganga jainkotua ordezkatuz.
Sinbologia eta atributuak
- Zeru-ganga
- Trumoia
- Tximista
- Ortzadarra
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Urano (Grezia)
- Jupiter (Erroma)
- Dyaus Pita (Vedikoa)
- Tyr (Nordikoa)
Lotutako kondairak
Trumoiaren ahotsa
Zergatik entzuten zuten antzinako euskaldunek Ortzi ekaitzetan hitz egiten.
Ostiral sakratua
Ostiralaren jatorria, firmamentuaren jainkoari sagaratutako eguna.
Ortziren adarra
Ortzadarraren mitoa, zeru-jainkoaren adierazpen gisa.
Jainko ahaztua
Nola Mari eta Sugaarrek euskal zeruaren antzinako jauna itzalean utzi zuten.
Ortzi / Urtzi: Antzinako zeruen oihartzun gogoangarria
Euskal mitologiako oinarrian oihartzun sakonak daude, firmamentuarekin eta altueratik entzuten diren zeruko dotoretasunekin lotutako jatorrizko figura bat salatzen dutenak. Lore hurbileko aztarna mitologiko honek Ortzi jainkoa du izena (baita *Urtzi* izenarekin ere maiz aipatua, eta hainbat antropologok egungo *Ost* edo *Ortz* aldaera bokaldunekin parekatua).
Zeru-jainkoaren aztarna linguistikoak
Mendeetan zehar Mariren lurpeko matriarkatuaren nagusitasunak eta ondorengo kristau-dominazio ideologikoak Urtziren ezaugarri narratiboak itzalean utzi eta mito txikiagoetan integratu bazituzten ere, haren indarra fosilizatuta geratu da Euskal Herriko froga arkeologiko onenetako baten bidez: euskal nekazarien oinarrizko hiztegia klimatologia eta asteko kontuetan.
Euskarari begiratzeak Ortzi zeruaren kontzepzioan nonahi dagoela salatzen du. Ekaitzen trumoi hunkigarriari *Trumoi* edo *Ortzadar* (Ortziren orroa edo tronpeta) deitzen zaio, euri rutilantearen ondorengo ortzadar ikusgarriak *Ortzadarra* (Ortziren adar edo arku zerutiar zaratatsua) izen semantikoa hartzen du, eta horizontearen urdin garbi eta zabalak ere ost- aurrizki argia darama, *Ostertz* edo *Ostadarra* bezala bataiatuz.
Guztiak argi eta garbi adierazten du, Anbotoko Mari jainkoaren gaineko zentralizazioaren aurreko milaka urteko etapa primigenio batean, Ortzik zeru-ganga gobernatzen zuen ente kolosal eta gurtu gisa jardun behar izan zuela, Jupiter trumoi-jainko helenikoaren edo Thor trumoi-jainko nordikoaren antzeko analogia paleolitiko gisa.
Urtziren asteko santutegi paganoa
Ortziren subiranotasunaren presentzia fosilizatua euskal artzain-gizarte baten kultura antolatzen zuen sakratueneraino iristen da, hau da, erromatarren aurreko egun paganoen egutegi oinarrizkoraino. Ost- edo Ortz- aurrizkiak bi jardunaldi garrantzitsuren izenak hartzen ditu.
Ostegunak berak (*Osteguna*: *Egun* bati lotutako *Ost*) markatzen digu orain dela aste festa haren kupula urdin izartsuaren gurtzan oinarritzen zela, kristau aurreko ostiral sakratuaren (*Ostirala*: Urtziren zelai sakratua zeru argitsuan iparraldeko bailaretan) osagarri harrigarri gisa.
Aztarna horrek Ortziren inpaktu liturgiko ezabaezina grabatzen digu.
Ekaitzaren asimilazioa eta baztertutako dibinitatea
Jose Miguel de Barandiaran bezalako erraldoiek egindako analisien arabera, kofatu, lur eta iturburuen mende dagoen nekazaritza-ikuspegiaren ondorioz (Amalur indartsuak gidatutako lur emankorraren etxea eta ondoren Mari dotorean kontzentratua), Ortziren garrantzia txikitu egin zen, bere ira elektrikoa eta galernen gaineko atribuzioa Sugaar izaki pasionalari pasatuz.
Hala ere, gaueko oihartzunetan tximista-indarraren aurrean, baserrietako zaharrek ez zuten ahazten otoitz babesle bati esku egitea, Ostadarraren ira ilun eta gupidagabeen beldur zirelako, unibertsoaren sorreratik iparraldean bakea apurtzen zuen ekaitz deustatzaile gisa.
