Kantauri kostaldea
Ilargiak euskal itsasoko mareak bere zikloekin gobernatzen dituen lekua.
Ilargi
— Arimen gidari den Ilargia —
Hildakoen argia
Ilargi Ilargia da, Eguzkiaren ahizpa eta hildakoen bide-erakuslea haratagoko mundurantz. Erein eta uzta zikloak nahiz Kantauri itsasoko mareak gobernatzen ditu. Haren izenak "hildakoen argia" esan nahi du euskaraz, arimak lurpeko munduko azken bidaian gidatzen dituela agerian utziz.
Haren zilarrezko argiak arima noraezekoak gidatzen ditu gau ilunetan. Gaueko laguna da, Eguzki bere ahizpa Amalurren altzoan atseden hartzen duen bitartean bizidunak begiratzen dituena. Haren faseek euskal tradizioko erritual zaharrak, ereintza eta uzta biltzeko une egokiak markatzen dituzte.
Ezaugarriak eta atributuak
🌙Ilargi-astro pertsonifikatua
👻Hildakoen gidaria
🌊Mareak gobernatzen ditu
🌾Erein-zikloak markatzen ditu
Lotutako lekuak
Euskal hilerriak
Ilargiak hildakoen arimen bidea argitzen duen lekuak.
Laborantza-lurrak
Nekazariek ilargi-zikloak jarraitzen dituzte ereiteko eta uzta biltzeko.
Informazio gehigarria
Etimologia
Ilargi izenak "hildakoen argia" esan nahi du euskaraz: hil (hildakoa) + argi (argia). Amalurren alaba eta Eguzkiaren ahizpa dela esaten da.
Ilargiak hildakoen arimak gidatzen ditu gaueko bidaian. Haren faseek ereite- eta uzta-zikloak markatzen dituzte, eta haren argia sakratutzat hartzen zen euskal tradizioko hileta-errituetarako.
Sinbologia eta atributuak
- Hildakoen argia
- Ilargi-zikloak
- Emankortasuna
- Gaueko mundua
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Selene (Grezia)
- Luna (Erroma)
- Máni (nordikoa)
- Arianrhod (zelta)
Lotutako kondairak
Hildakoen argia
Zergatik jarraitzen duten arimek Ilargiaren argia harantzagoko bidaian.
Ahizpa astralak
Eguzki eta Ilargiren arteko harremana, Amalurren alaba bikiak.
Mareen zikloa
Nola euskal arrantzaleek Ilargiaren mugimenduak irakurtzen ikasi zuten.
Ilargiarekin erein
Ilargiaren zikloetan oinarritutako nekazaritza tradizioak.
Ilargi: hildakoen kriseilua
Mitoetako milaka urteetako zeruko oreka zikliko delikatuan, Eguzki biziari Ilargia (Ilargi) aurrez aurre jartzen zaio. Bere ahizpa sutsua bezala, Ilargia Amalur Ama Lurrak sortutako alaba zuzena da, eta Ilargi Amandrea edo Amona Ilargia deitura jasotzen zuen gaueko iluntasunaren beldur ziren herritarren artean, haren argi zurbilez fidatzen baitziren.
Etimologia eta arimen begirada
Etimologiaren aldetik, hizkuntzalari gehienek Hil (hildakoa edo heriotza) eta Argi (argia) hitzen baturarekin lotzen dute Ilargi, eta horrek "hildakoen argia" esanahi indartsua ematen du. Antzinako baserritarraren begietan, Eguzki ezkutatzen zenean eta lurpeko arimen babeserako atseden hartzen zuenean, Ilargiak gauaren gailurra betetzen zuen, noraezean zebiltzan arimen edo lurrean atsedenik ez zuten hildakoen izpirituen bide latz eta iluna argitzeko.
Hark markatzen du betikotasuneko bideetan barrena egin beharreko igarobide beldurgarria.
Mundu hilkor eta nekazarian ezinbesteko erlojua
Haren eremu folklorikoak ez zituen arima noraezekoak bakarrik hartzen, baserritarren egutegia, basoen inausketa, animalien zaintza eta Kantauri itsasoko mareen araberako arrantza ere gobernatzen zuen. Ilargiak markatutako zikloen eta faseen behaketak (Ilberri, Ilgora, Ilbete, Ilbehera) zorrotz ezartzen zuen noiz landatu behar zen haritz luze-biziko bat, edo noiz bihur zitekeen madarikazio ilargi beteko gau txarretan lapurtutako fruitua erromatarren aurreko Euskal Herriko mitologian.
