Kantauri kostaldea
Ilargiak euskal itsasoko mareak bere zikloekin gobernatzen dituen lekua.
Ilargi
— Arimen gidari den Ilargia —
Hildakoen argia
Ilargi Ilargia da, Eguzkiaren ahizpa eta hildakoen bide-erakuslea harantzagoko munduaren bila. Erein eta uzta zikloak nahiz Kantauri itsasoko mareak gobernatzen ditu. Haren izenak "hildakoen argia" esan nahi du euskaraz, arimak lurpeko munduko azken bidaian gidatzen dituela agerian utziz.
Haren argi kromatuek arima noraezekoak gidatzen dituzte gau ilunetan. Gaueko laguna da, Eguzki bere anaia Amalurren altzoan atseden hartzen duen bitartean bizidunak begiratzen dituena. Haren faseek euskal tradizioko erritual zaharrak ereiteko, biltzeko eta egiteko une egokiak markatzen dituzte.
Ezaugarriak eta atributuak
🌙Astro ilargitar pertsonifikatua
👻Hildakoen gidaria
🌊Mareak gobernatzen ditu
🌾Erein-zikloak markatzen ditu
Lotutako lekuak
Euskal hilerriak
Ilargiak hildakoen arimen bidea argitzen duten lekuak.
Laborantza-lurrak
Nekazariek ilargi-zikloak jarraitzen dituzte ereiteko eta uzta biltzeko.
Informazio gehigarria
Etimologia
Ilargi izenak "hildakoen argia" esan nahi du euskaraz: hil (hildakoa) + argi (argia). Amalurren alaba eta Eguzkiaren ahizpa dela esaten da.
Ilargiak hildakoen arimak gidatzen ditu gaueko bidaian. Haren faseek ereite- eta uzta-zikloak markatzen dituzte, eta haren argia sakratutzat hartzen zen euskal tradizioko hileta-errituetarako.
Sinbologia eta atributuak
- Hildakoen argia
- Ilargi-zikloak
- Emankortasuna
- Gaueko mundua
Beste kultura batzuetako baliokidetzak
- Selene (Grezia)
- Luna (Erroma)
- Máni (Nordikoa)
- Arianrhod (Zelta)
Lotutako kondairak
Hildakoen argia
Zergatik jarraitzen duten arimek Ilargiaren argia harantzagoko bidaian.
Ahizpa astralek
Eguzki eta Ilargiren arteko harremana, Amalurren alaba bikiak.
Mareen zikloa
Nola euskal arrantzaleek Ilargiaren mugimenduak irakurtzen ikasi zuten.
Ilargiarekin erein
Ilargiren zikloetan oinarritutako nekazaritza tradizioak.
Ilargi: Hildakoen kriseilua
Mitoetako milaka urteetako zeruko oreka zikliko delikatuan, Eguzki biziari Ilargia (Ilargi) aurrez aurre jartzen zaio. Bere ahizpa sutsua bezala, Ilargia Amalur Ama Lurrak iturritako zuzeneko ondorengoa da, eta Ilargi Amandrea (Abuela Luna) deitura jasotzen zuen gaueko itsutasunaren beldur ziren populazio guztien aldetik, haren argi paliduez fidatzen baitziren.
Etimologia eta arimen begirada
Etimologiaren aldetik, hizkuntzalari gehienek Hil (Hildakoa/Heriotza) eta Argi (Argia) hitzen baturarekin lotzen dute Ilargi, eta horrek "Hildakoen Argia" termino indartsua ematen du. Antzinako baserritarraren begietan, Eguzki ezkutatzen zenean han behean zeuden arimak babesteko eta atsedenerako, Ilargiak gau-zenita betetzen zuen, espresuki eta nahita piztutakoa, flotatzen ari diren arimen edo lurrean atsedenik ez duten izpiritu difuntuen bide penagarri eta iluna argitzeko.
Hark markatzen du betikotasuneko bideetan barrena egin beharreko bide beldurgarria.
Mundu hilkor eta nekazarian ezinbesteko erlojua
Haren panteoi folkloriko osoak ez zituen bakarrik arima noraezekoak hartzen, baserritarren egutegia, baso-poda, animalien zaintza eta baita Kantauri itsasoko marea-arrantza ere gobernatzen zuen. Ilargiak diktatutako zikloen eta faseen behaketak (Ilberri, Ilgora, Ilbete, Ilbehera) zorrotz ezarri zuen noiz landatu behar zen ehun urteko haritz bat, edo noiz madarikatuko zen betiko ilargi bete gaiztoetan lapurtutako fruitua erromatarren aurreko Euskal Herriko mitologietan.
