Koba eta simak
Lurpeko munduko sarrerak, nora Ilargik arimak gidatzen dituen.
Hildakoen Argia
— Ilargi: arimak gidatzen dituen Ilargia —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Gaueko zerua eta lurpeko mundua
- • Izena euskaraz: Hilen argia
- • Izakiak: Ilargi, arimak, Amalur
- • Motiboak: heriotza, gida, bidaia, argia
- • Kronologia: Kristau aurreko sinesmen antzinakoa
Kondaira
Ilargi izenak bere funtsa adierazten du: hil (hil) eta argi (argi) hitzetatik dator. Literalki "hildakoen argia" da, arimak Amalur-en sabelerantz, Ama Lurraren bihotzerantz, haien azken bidaian gidatzen dituen dirdira dirdiratsua menderako.
Euskal baserri batean norbait hiltzen zenean, zaharrek zerura begiratzen zuten. Ilargiak garbi distira egiten bazuen, seinale ona zen: Ilargi prest zegoen difuntua hartzeko eta hilen erreinuraino gidatzeko. Ilargirik gabeko gauak arriskutsuak ziren arimarentzat hasieratik asmoz.
Esaten denez, joan berri diren arimek Ilargiren argiari jarraitzen diote kofatu eta simen sarreraraino, mundu lurperatuko ateetaraino. Lurpean, Amalurren sabel-zerean, azkenik atseden hartzen zuten bere asabekin batera. Horregatik gauez hiltzea nahien zuten, Ilargiak gidatu ahal izateko.
Argizaiolak, difuntuen oroimenez pizten ziren cera-taulak, ilargi-argi hau irudikatzen zuten. Gauean zehar piztuta mantentzen ziren arima gal ez zedin, Ilargiren zilarrezko dirdira imitatuz kofatuetan barrena mendeen poderioz uneoro haranetan barrena.
Lotutako lekuak
Euskal hilerriak
Ilargiren argiak arbasoen hilobiak argitzen zituen lekua.
Argizaiola: Hildakoen sugarra
Nafarroako herri urrun askotan zehar Euskal Herriko hileta-erritu hunkigarrienetako bat zaintzen da. Argizaiola arbasoen bizitza eta hildakoen mundua lotzen ditu seremonia ahaztezin batean.
Baserriko etxeko-andreek eliza parrokiara joaten ziren argizaiolak piztera. Han, arreta handiz eta begirunez, su ematen zioten argizaiolako hariari, familiaren egurrezko pieza zaharrean.
Etxeko berotasun betiereko eta mistikoa
Euskal sineste zaharraren arabera, hilobia etxeko suaren luzapena zen. Sugar hori elizan itzaltzen bazen, arbasoaren arimak beldurra eta hotza pasako zukeen mundu haragoan.
Sugar dardarti eta samur honekin, baserriko maitasuna eta babesa helarazten zieten hildako maiteei, heriotzaren iluntasunari aurre eginez.