Kobak eta leizeak
Lurpeko munduko sarrerak, nora Ilargik arimak gidatzen dituen.
Hildakoen argia
— Ilargi: arimak gidatzen dituen Ilargia —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Gaueko zerua eta lurpeko mundua
- • Izena euskaraz: Hilen argia
- • Izakiak: Ilargi, arimak, Amalur
- • Motiboak: heriotza, gida, bidaia, argia
- • Kronologia: Kristau aurreko sinesmen antzinakoa
Kondaira
Ilargi izenak bere funtsa erakusten du: hil eta argi hitzetatik dator. Hitzez hitz, "hildakoen argia" da, arimak azken bidaian Amalur Ama Lurraren sabelerantz gidatzen dituen argia.
Euskal baserri batean norbait hiltzen zenean, zaharrek gaueko zerura begiratzen zuten. Ilargia garbi ageri bazen, seinale ona zen: Ilargi prest zegoen hildakoa hartzeko eta haranzko bideetan gidatzeko. Ilargirik gabeko gauak arriskutsuak ziren, arimak ilunpean gal baitzitezkeen.
Esaten zen hil berrien arimek Ilargiren argiari jarraitzen ziotela koba eta leizeetaraino, lurpeko munduaren sarreretaraino. Lur azpian, Amalurren sabelean, azkenik atseden hartzen zuten arbasoekin batera. Horregatik nahiago omen zuten antzinako euskaldunek gauez hil, Ilargiak gidatu ahal izateko.
Argizaiolak, hildakoen oroimenez pizten ziren argizarizko taulak, ilargi-argi horren irudikapena ziren. Gau osoan piztuta mantentzen ziren, arima gal ez zedin, Ilargiren zilarrezko distira imitatuz.
Lotutako lekuak
Euskal hilerriak
Ilargiren argiak arbasoen hilobiak argitzen zituen lekua.
Argizaiola: hildakoen sugarra
Nafarroako herri urrun askotan Euskal Herriko hileta-erritu hunkigarrienetako bat gorde da. Argizaiolak arbasoen bizitza eta hildakoen mundua lotzen ditu zeremonia ahaztezin batean.
Baserriko etxekoandreak parrokiako elizara joaten ziren argizaiolak piztera. Han, arreta handiz eta begirunez, su ematen zioten argizaiolako hariari, familiaren egurrezko pieza zaharrean.
Etxeko berotasun betierekoa eta mistikoa
Euskal sineste zaharraren arabera, hilobia etxeko suaren luzapena zen. Sugar hori elizan itzaltzen bazen, arbasoaren arimak beldurra eta hotza pasako zukeen mundu haragoan.
Sugar dardarti eta samur honekin, baserriko maitasuna eta babesa helarazten zieten hildako maiteei, heriotzaren iluntasunari aurre eginez.