Hileta-kobak
Lurperatze eta lurpeko mundura igarotzeko lekuak.
Amarenganako itzulera
— Arimen bidaia Amalurren altzora itzultzeko —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Amalurren lurpeko mundua
- • Izena euskaraz: Amarengana itzulera
- • Izakiak: Amalur, Ilargi, arimak, arbasoak
- • Motiboak: heriotza, berpiztea, zikloa, atseden hartzea
- • Kronologia: Kristau aurreko sinesmen antzinakoa
Kondaira
Antzinako euskaldunentzat, heriotza ez zen amaiera, itzulera baizik. Eguzkia gauero lurraren barrura jaisten den bezala eta goizero berriro jaiotzen den bezala, giza arimak Amalurren altzora itzultzen dira gorputzak uzten dituztenean.
Ilargiak gidatzen ditu hildakoak gaueko bidaia horretan. Haren izenak berak «hildakoen argia» esan nahi du antzinako euskaraz. Zilarrezko distiraren pean, arimek kobetarako, leizeetarako eta iturburuetarako bidea hartzen dute, Ama Lurraren lurpeko mundurako sarrera guztietara.
Amalurren barruan, arimek arbasoen ondoan atseden hartzen dute. Ez da zigor edo sari lekua, infernu edo zeru kristauen modukoa, baizik eta bake eta berroneratze espazioa. Han itxaroten dute lurrak berriro behar dituen arte, eta orduan forma berrietan jaiotzen dira: zuhaitz, animalia edo beste gizaki baten gisara.
Horregatik, euskaldunek hildakoak etxetik gertu edo etxeen zoruan lurperatzen zituzten, familiatik hurbil mantentzeko eta Amalurrerako bidea errazteko. Hilerriak koben edo iturburuen ondoan jartzen ziren, lurpeko munduarekiko harreman-guneetan.
Lotutako lekuak
Jarlekuak
Elizetan hildakoak gogoratzeko erabiltzen ziren antzinako "eserlekuak".
Seme txikiari agur esatera itzuli zen ama hila
Hildakoen itzulerari buruzko euskal kontakizunen artean, ama bat eta bere haur txikia tartean dituztenek samurtasun berezia dute, mendekatzaile diren mamuen edo kondenatutako arima penatuen istorioetatik bereizten dituena. Itzultzen den amak ez du justiziarik bilatzen ezta beldurtu nahi ere, baizik eta etenda geratu zen zerbait burutu besterik ez.
Hemeretzigarren mendearen amaieran eta hogeigarrenaren hasieran etnografoek jasotako bertsio zaharrenetan, ama hilak hil ondorengo lehen berrogei egunetan itzultzen zen utzi zuen haurtxoa bularrez elikatzeko, haurrak beroa eta janaria zuela ziurtatuz hildakoen mundura betiko joan aurretik.
Amatasun-maitasunak atzeratu ezin zuen agurra
Gaueko bisita hauek aurkitzen zituen familiak ez zituen eteten ezta salatzen ere, baizik eta zirena bezala errespetatzen zituen: bere lanik garrantzitsuena erdizka ez geratzea ziurtatu behar zuen ama baten azken keinua. Esku hartzea baserrian inork egiteko prest egongo ez litzatekeen krudeltasuna izango litzateke.
Heriotza gainditzen duen amatasun-maitasunaren kondaira honek euskal herri-psikologian sustraituen dagoen usteetako bat islatzen du: lotura afektiborik indartsuenak ez direla heriotza fisiko hutsarekin eteten, baizik eta itxiera aktibo eta kontziente bat eskatzen dutela benetan askatu ahal izateko.
