— Araba —
Sorgin Txabola Errioxa Arabarreko trikuharri hobekien konserbatuen artean dago, Bilar herritik gertu kokatua. Duela 5.000 urte baino gehiago eraikitako hileta-monumentu neolitiko honek bere ganbera poligonala eta oraindik garbi bereiz daitekeen sarbide-korridorea nabarmentzen du.
Trikuharriaren herri-izenak mendez mende monumentu hauek inguratu dituzten elezaharrak gogoratzen ditu. Bertako jendeak sorginen edo izaki gaindikoen laguntzaz egotzi zien harrizko egitura erraldoi hauen eraikuntza, historiaurreko komunitateek nola mugitu eta altxa zituzten halako harri erraldoiak irudikatzeke ezindurik.
Sorgin Txabola XX. mendean induskatu zen, ehortze kolektiboen eta gaur egun museoetan gordetzen diren hileta-tresnen aztarnak agertuz. Gaur egun ikusgai dagoen egitura sendotu egin da kontserbazioa bermatzeko eta bisitariek ulertzeko errazteko.
Trikuharria ingurune pribilegiatuan aurkitzen da, mahastiz inguratua eta Kantabriako Mendilerrora begira. Bisita hurbileko beste megalito batzuekin osatu daiteke, hala nola Alto de la Huesera trikuharria edo San Martingoa, eskualdeko ondare prehistorikorako ibilbide bat osatuz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Sorgin Txabola Euskal Herriko trikuharri hobekien konserbatu eta bisitarientzat eskuragarrienetako bat da, labar-artearekin zuzenean harremanetan jarri nahi duenentzat. Arabako Bilar udalerriko El Cabio mendilerroan kokatua, bere 800 metroko altueratik Ebro Haranera hegoalderantz eta Kantabriako mendilerrora iparralderantz hartzen duen horizontea menperatzen du.
Trikuharriaren herri-izena, sorgin edo bruja bat gogorarazten duena, ahozko tradizio euskaldunak monumentu megalitikoak tokiko folklorearen izaki gaindikoekin lotzen zituen prozesua islatzen du, egitura hauen hileta-erabilera originalaren oroitzapena galdu zenean. Arkeologo modernoek Neolitoko hileta-ganbera kolektibo bat denarentzat, Erdi Aroko eta egungo artzainek Mairuen edo botere apartekoak zituen sorgin batena zen eraikuntza bat zen.
Sorgin Txabola osatzen duten lau ortostato eta estaldura-lauza bost mila urte baino gehiago dituzte, Errioxa Arabarrako giza eraikuntza zaharrenetako bat bihurtuz. Hainbeste denboraren ondoren zutik jarraitzea ez da soilik bere eraikitzaile neolitikoen sendotasunaren meritua, baita tokiko komunitateek mendez mende izan dieten errespetuarena ere, beldurretik sortutako errespetua agian, baina ondare-legebidearen baino babesgarriagoa suertatu dena.
