— Araba —
Sorginaren Txabola Errioxa Arabarreko trikuharri hobekien kontserbatuen artean dago, Bilar herritik gertu kokatua. Duela 5.000 urte baino gehiago eraikitako hileta-monumentu neolitiko honek bere ganbera poligonala eta oraindik garbi bereiz daitekeen sarbide-korridorea nabarmentzen ditu.
Trikuharriaren herri-izenak mendez mende monumentu hauek inguratu dituzten kondairak gogoratzen ditu. Bertako jendeak sorginei edo naturaz gaindiko izakiei egozten zien harrizko egitura erraldoi hauen eraikuntza, historiaurreko komunitateek halako harri handiak nola mugitu eta altxa zituzten irudikatu ezinik.
Sorgin Txabola XX. mendean induskatu zen, ehortze kolektiboen eta gaur egun museoetan gordetzen diren hileta-tresnen aztarnak agertuz. Gaur egun ikusgai dagoen egitura sendotu egin da kontserbazioa bermatzeko eta bisitariek ulertzeko errazteko.
Trikuharria ingurune pribilegiatuan aurkitzen da, mahastiz inguratua eta Kantabriako Mendilerrora begira. Bisita hurbileko beste megalito batzuekin osatu daiteke, hala nola Alto de la Huesera trikuharria edo San Martingoa, eskualdeko ondare prehistorikorako ibilbide bat osatuz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Sorginaren Txabola Euskal Herriko trikuharri hobekien kontserbatu eta bisitarientzat eskuragarrienetako bat da, megalitismoarekin zuzenean harremanetan jarri nahi duenarentzat. Arabako Bilar udalerrian kokatua, bere ingurutik Ebro haranerantz eta Kantabriako mendilerrorantz zabaltzen den horizontea menderatzen du.
Trikuharriaren herri-izenak, sorgin bat gogorarazten duenak, ahozko euskal tradizioak monumentu megalitikoak tokiko folkloreko naturaz gaindiko izakiekin lotu zituen prozesua islatzen du, egitura hauen jatorrizko hileta-erabileraren oroitzapena galdu zenean. Arkeologo modernoentzat Neolitoko hileta-ganbera kolektiboa dena, Erdi Aroko eta garai modernoetako artzainentzat mairuek edo botere apartekoak zituen sorgin batek egindako eraikuntza zen.
Sorginaren Txabola osatzen duten ortostatoek eta estaldura-lauzak bost mila urte baino gehiago dituzte, eta Errioxa Arabarreko giza eraikuntza zaharrenetako bat bihurtzen dute. Hainbeste denboraren ondoren zutik jarraitzea ez da soilik eraikitzaile neolitikoen sendotasunaren meritua, baita tokiko komunitateek mendez mende izan dioten errespetuarena ere, agian beldurretik sortua, baina ondare-legedi moderno asko baino babesgarriagoa izan dena.
Sorginaren Txabolara egindako bisitak esanahia hartzen du testuingurua ezagutzen denean. Harri horiek duela bost milurteko gizakiek jarri zituztela jakite hutsarekin, hildakoak ohoratzeko, monumentua bitxikeria geologiko bat izatetik lurralde honetako giza historiaren dimentsiorik luzeenarekin kontaktuan jartzen duen leku bihurtzen da.
