— Lapurdi —
Larrun (frantsesez La Rhune) Euskal Herriko mendi ezagun eta bisitatuenetako bat da, 905 metroko altuerarekin Lapurdi eta Nafarroaren arteko muga markatzen duena. Bere gailurra, frantses aldetik tren kremailera pintoresko baten bidez irisgarria, Kantauriaren, Pirinioen eta Lapurdiko lurren gaineko panoramika apartak eskaintzen ditu.
Mendia sakon errotuta dago euskal mitologian eta folklorean. Tradizioen arabera, Larrun sorginen biltokia zen eta mugaren bi aldeetako herritarrek parte hartzen zuten akelarreen eszenatokia. Gailurreko "sorginen harriak" XVII. mendeko inkisidoreak hainbeste liluratu zituzten kondaira horiek gogorarazten ditu.
Larrunen ingurua larre, txilardi eta baso txikien mosaiko bat da, non pottoka ospetsuak, Euskal Herriko zaldi basatiak, eta latxa ardiak aske bazkatzen diren. Artzaintza tradizionalak moldatutako paisaia hau lurraldearen identitatearen funtsezko zatia da.
Tren kremaileraz gain, hainbat bidek Sara, Zugarramurdi edo Biriatuko herrietatik gailurrera igotzeko aukera ematen dute. Aukeratutako ibilbidea edozein dela ere, Larrunek natura, historia eta Euskal Herri atlantikoko bistarik onenak uztartzen dituen esperientzia eskaintzen du.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Larrun mendia, bere 900 metroko altuerarekin, Nafarroa eta Lapurdiko Euskal Herriaren arteko muga natural ikusgarriena da, baina hori baino askoz gehiago ere bada. Euskal Herriko natura-enklabe bisitatuenetako bat da, XX. mendearen hasieratik igotzen den tren kremailera ospetsuaren bidez irisgarria, eta euskal mitologia, historia eta geopolitika dentsitate handienarekin elkartzen diren lekuetako bat.
Ahozko tradizioak Larrungo magaletan sorginen jarduera ugari kokatzen ditu, XVII. mendearen lehen erdialdeko inkisizio-prozesuetan dokumentatutako gaueko bilerak barne. Gailurra itsasotik gertu egoteak eta bi isurialdeetatik ikusgarria izateak Larrun erreferentzia-puntu bihurtu zuten nabigatzaileentzat, baita muga politikoak gorabehera beren artaldeak Pirinioen bi isurialdeetan mugitzen zituzten artzain transhumanteentzat ere.
Larrunera igotzen den tren kremailera Frantziako Euskal Herriko industria- eta paisaia-ondare berezienetako bat da, 1924an eraikia eta oraindik ere jatorrizko bagoiekin martxan dagoena. Hogei minutuko igoaldiak gero eta ikusgarriagoak diren bistak eskaintzen ditu Laburdiko itsasertzera, Biarritzera eta Bizkaiko golkora.
Larrungo gailurretik, egun argietan, panoramika Pirinioetatik Kantauriraino eta Donostiatik Baionaraino hedatzen da. Ikuspegi horrek begirada bakarrean ulertarazten du estatu modernoek bi herrialdetan banatu duten lurralde baten jarraitutasun geografiko eta kulturala, mendiak, itsasoak eta bi aldeetan hitz egiten den hizkuntzak zatiketa horretara egokitzeko beharrik sentitu gabe.
