— Lapurdi —
Larrun (frantsesez La Rhune) Euskal Herriko mendi ezagunenetako bat da eta bisitaturenetako bat, 905 metroko altuerarekin Espainia eta Frantziaren arteko muga markatuz. Bere gailurra, frantses aldetik tren kremailera pintoresko baten bidez irisgarria, Kantaurikoaren, Pirinioen eta Lapurdiko lurren gaineko panoramika apartekoak eskaintzen ditu.
Mendia euskal mitologian eta folklorean sakonki erroturik dago. Tradizioen arabera, Larrun sorginen biltoki-leku zen eta mugaren bi aldeetako herritarrek parte hartzen zuten akelarreen eszenatokia. Gailurreko "sorginen harria" XVII. mendeko inkisidoreei hainbeste liluratzen zituzten elezahar hauek gogorarazten ditu.
Larrungen inguruak larre, txilardi eta baso txikien mosaiko bat da, non ospetsuak diren pottokak —Euskal Herriko zaldi basatiak— eta latxa ardiak aske bazkatzen diren. Artzaintza tradizionalak moldatutako paisaia hau lurraldearen identitatekoa funtsezko zatia da.
Tren kremailera ez ezik, hainbat bidek Sara, Zugarramurdi edo Biriatuko herrietatik gailurrera igotzeko aukera ematen dute. Aukeratutako ibilbidea edozein dela ere, Larrunek natura, historia eta Euskal Herri atlantikoko bistarik onenak uztartzen dituen esperientzia oparituko du.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Larrun mendia, bere 900 metroko altuerarekin, Gipuzkoa eta Laburdi-aldeko frantziar Euskal Herriaren arteko muga natural ikusgarriena da, baina hori baino askoz gehiago ere bada. Euskal Herriko natura-enklabe maiztasunekin ibiltzen denetako bat da, XX. mendearen hasieratik igotzen den tren kremailera ospetsuaren gailurretik irisgarria, eta mitologia, historia eta geopolitika euskalduna dentsitate handienarekin elkartzen diren lekuetako bat.
Ahozko tradizioa Larrongo magaletan sorginen jarduera ugari kokatzen du, XVII. mendearen lehen erdialdeko inkisizio-prozesuetan dokumentatutako gaueko bilerak. Gailurraren hurbiltasuna itsasoari eta bi isurialdeetatik ikusgarritasuna Larrun erreferentzia-puntu bihurtzen zuen nabigatzaileentzat bezala muga politikoen independentziaz beren artaldeak Pirinioen bi isurialdeetan mugitzen zituzten abeltzaintza trashumanteko artzainentzat ere.
Larunetik Larrunera igotzen den tren kremailera Frantziar Euskal Herriko industria- eta paisaia-ondare berezienenetako bat da, 1924an eraikia eta oraindik funtzionatzen bere jatorrizko bagoi originalekin. Hogei minutuko igoaldiak gero eta ikusgarriagoak diren bistak eskaintzen ditu Laburdiko itsasertzean, Biarritz eta Bizkaiko golkoan.
