— Nafarroa —
Aralarko San Migel santutegia Euskal Herriko espiritualtasun-gune garrantzitsu eta zaharrenetako bat da. Aralar mendilerroaren goialdean kokatua, 1.200 metrotik gorako altueran, tenplu erromaniko hau mendeetan zehar Nafarroako eta Gipuzkoako jendearen erromesaldi eta gurtza-lekua izan da.
Tenpluak XII. mendeko aldare erromaniko esmaltatu bikaina gordetzen du, Europako Erdi Aroko artearen harribitxietako bat. San Migelen irudia, maiatzean eskualdeko herrietan prozesioan eramaten dena, gutxienez XI. mendetik datorren debozioaren objektua da.
Santutegiaren sorrerako kondairaren protagonista Teodosio Goñikoa da, deabruak engainatuta nahi gabe bere gurasoak hil zituen zaldun nafarra. Jainkoaren barkamena lortu arte kateez lotuta noraezean ibiltzera kondenatua, San Migel Arkaingeruak askatu zuen herensuge batek mendilerroko koba batean eraso zionean. Esker onez, Teodosiok santutegia eraiki zuen.
Santutegira egindako bisitak, bere balio espiritual eta artistikoaz gain, inguruko haranen gaineko ikuspegi apartak eskaintzen ditu. Aralar mendilerroaren inguruneak, mendi-larreekin, trikuharriekin eta ardi-artaldeekin, euskal herriaren tradizio sakonenekin lotzen duen esperientzia osatzen du.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Aralarko San Migel santutegia, Nafarroako mendilerroan 1.220 metroko altueran dagoen sakonune batean kokatua, Euskal Herriko erromesaldi-leku garrantzitsuenetako bat da eta Nafarroako monumentu erromaniko esanguratsuenetako bat. Mendilerroaren barruan duen kokapenak, goi-larrez eta historiaurreko trikuharriz inguratua, bere historia kristau hutsetik harago doan dimentsio sakratua ematen dio.
Teodosio Goñikoaren kondaira, bere gurasoak nahi gabe hil zituen zaldun nafarrarena, mendilerroan kateatuta penitentzia eginez ibili eta San Migelek askatu zuenarena, hura jazartzen zuen herensugea hil zuenean, santutegiaren sorrerako kontakizuna da. Istorio horretan euskal mitologia prerromatarreko elementuak, hala nola Herensugea eta penitentziazko kateak, aingeruaren bitartekaritzaren bidezko erredentzioaren narrazio kristauarekin gainjartzen dira.
Santutegiaren barrualdeak San Migelen irudi erromanikoa gordetzen du, Espainiako iparralde osoan arkaingeruaren irudirik zaharren eta gurtuenetako bat. Alboko kaperako hormak betetzen dituzten exvotoek, arkaingeruari egotzitako esku-hartze miragarriak eskertzeko fededunek utzitako eskaintzek, euskal herri-erlijiotasunaren dokumentu aparta osatzen dute hainbat mendetan zehar: XVII. mendeko argizarizko irudi txikietatik XX. mendeko argazki eta makuluetaraino.
Aralarko santutegira egindako bisita mendilerroa zeharkatzeko esperientziaren parte da. Santutegitik inguruko megalitoetara edo mendiguneko gailurretara abiatzen diren ibilbideek testuinguru natural bat eskaintzen dute, lekuaren dimentsio historikoa eta urruneko komunitateetako fededunak erakartzeko duen ahalmen iraunkorra askoz ulergarriago bihurtzen dituena.
