— Araba / Bizkaia —
Gorbeiako Megalitoak Bizkaia eta Arabaren arteko Gorbeia Parke Naturalean sakabanatuta daude, altuetako larre eta mendi-lepotan zehar. Trikuharri, tumulu eta harrespilen multzo honek Neolito eta Brontze Aroan goi mendiko lurralde hau okupatu zuten giza komunitateen testigantza da.
Monumentuak parkearen barnean hainbat tokitan dozenaka dentsitate desberdinetan agertzen dira, eta haien presentzia beti igotze- eta gandorretako ibilbideekin lotuta dago, beren eraikitzaileek altuetako larreetara igotzen zuten artaldeekin bat egiten zuen ibiltari-bizimodu bat adieraziz.
Gorbeiako trikuharriak, tamaina txikiagoak arren Arabako lautadakoekin alderatuz, mendi-ingurunera egokitutako tipologia berezia erakusten dute, tokiko materialak eta dimentsio etxekoagoak erabiliz. Horrek ordea ez du balioa gutxitzen, baizik eta haiei mendi-abeltzainen komunitatearen irudi zehatzagoa ematen die.
Gorbeiako mendilerroko ibilbideak naturarekin eta ondarearekin kontaktua konbinatzeko aukerak eskaintzen dituzte. Pago-baso lodietatik altuetako larreetara, megalitoak aurkitzeak ibiltarientzako aurkikuntza-osagaia gehitzen du, historian zehar bide berdinak zapaldu dituzten gizakien markak agerian utziz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Gorbeia Parke Naturalak, Bizkaia eta Arabaren arteko muga naturalean, dozenaka monumentu megalitiko gordetzen ditu bere altuetako larretan eta gandorreko lepoetan, espazio publikoan gutxien ezagunak baina egitura arkeologikoen aniztasunaren aldetik aberatsenetako bat dena.
Gorbeiako monumentu megalitikoak, tamainaz apalenak arren ekialdeko mendilerroen hauek baino, tipologikoki aparteko aldaera erakusten dute, trikuharri txikiak, tumulu konplexuak eta hileta-zistak biltzen dituztelarik. Aniztasun honek Brontze Aroko hiltegi-ohitura desberdinak bizi ziren komunitate bat adierazten du, edo erritualaren denboran zeharreko eboluzio bat dokumentatzen du.
Gorbeiako megalitoetara iristeko bide gehienak parkearen ibilbide ekologikoekin bat egiten dute, eta horrek ondare arkeologikoaren interpretazio naturalista bat ahalbidetzen du, non monumentuak paisaian hartzen duten tokia ulertzen den beren funtzioa ulertzen duen bezain garrantzitsua den. Neolito garaiko artzain-familia batek zergatik aukeratu zuen toki hau beren hildakoetarako galdera hobeto ulertzen da bertara igotzen denean eta horizontea ikusten denean.
