— Gipuzkoa —
Urumea ibaia Gipuzkoako ibai nagusinenetako bat da, Nafarroan jaiotzen dena eta Donostia-San Sebastianetik pasatuz Kantaurikoan isurtzen dena. 57 kilometroko ibilbidean, mendiko basoetsk hiriko erdiguneraino ibiltzen da, Gipuzkoako eta Donostiako historiaren zati handi batekin loturik.
Urumea ibaiak Donostiaren bihotzean egiten du bere azken ibilbidea, hiria bitan zatituz, eta bere bokaleran sortzen den badia Kontzako hondartza ospetsuaren ondoan dago. Ibaiak eta bere zubirik ederrenak —Zurriola, Maria Kristina, Kursaal— hiriko arkitekturaren parte dira, paisaia urbanoaren alderdi garrantzitsuena osatuz.
Goi-ibilbidean, Urumea Artikutzako Parke Naturalean zehar eta Gipuzkoako baso basatietan igarotzen da, ur garbi eta azkarrekin, truita eta izokin populazio onak dituztenekin. Aldea goi-ibilbidearen eta hiri-ibilbidearen artean izugarria da, eta ibaiaren ibilbide osoek aberastasun ekologiko eta paisajistiko handia eskaintzen dute.
Urumea Donostiako identitatearen parte da: bere zubietan zehar bere aurreko pasealekuetan, Kontzako badian eta Zurriola hondartzan erreferentzia da beti.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Urumea ibaia Gipuzkoako ibai-sistema enblematikoa da, Nafarroako Leitzaran haranean jaiotzen delako eta Donostia-San Sebastianen bokalera hiria bitan banatuz itsasoan isurtzen delako, hiri-paisaia eta naturaren arteko erlaziorik estuenetako bat osatuz Europako kostaldeko hiri osoan.
Urumea ibaiaren goi-ibilbidea, Artikutzako eta Leitzan inguruko basoetan batez ere, Gipuzkoako area naturalik basatiena eta kontserbatuen artean dago. Pago-baso zaharrak, ur-jauzi txikiak eta fauna atlantikoa (marta, arranoa, ur-arratoia) karakterizatzen duten ingurune naturala da, bost minutuko distantziara dagoen 180.000 biztanleko hiri baten ondotik.
Donostian, Urumea hirian du bere ikurrik ezagunena, Maria Kristina zubiaren ondotik pasatuz Victoria Eugenia antzokiari begira, eta bere bokalera Zurriola eta Kontxako hondartzak osatzen dituen badian. Ibaia eta hiria arteko erlazio hau Donostiako arkitektura eta hirigintzaren parte handi bat ulertzen laguntzen du, XIX. mendeko hiri-diseinuak ibaiari bizkar ematearen ordez bere begiratzaile nagusia bihurtu baitzuen.
Zubietan zehar Urumea hainbat paisaia eta giro eskaintzen du: goizaldeko lainoen artean isil-isilik ibiltzen den ibaia, ilunabarreko argi urdinak ibai-ertzeko eraikinen islatutako itzalak, gaueko argiteriaren pintura abstraktu bat uretako ispiluan. Donostia ezagutu nahi duenak Urumea ezagutu behar du bere ibilbide osoan.
