— Gipuzkoa —
Urumea Donostia eta bere eskualdea biziarazten dituen ibaia da. Nafarroako mendietan jaiotzen da eta Kantaurira isurtzen da haran eta arroiletan 60 kilometro inguru egin ondoren. Bere arroa nahiko txikia izan arren, giza jarduera biziaren eszenatokia izan da historiaurreko garaietatik.
Urumea goiko tarteak, Goizueta eta Artikutza inguruan, Euskal Herriko baso atlantiko hobekien kontserbatuetako bat gordetzen du. XX. mendearen hasieran Donostia hornitzeko eraikitako Artikutzako urtegiak mendi-paisaia sortu zuen, gaur egun oreinen, basurdeen eta harrapari-hegaztien babesleku dena.
Gipuzkoako hiriburutik igarotzean, Urumea zabaldu egiten da eta hiria bi ertzen artean banatzen duen estuarioa osatzen du. Zeharkatzen duten zubiak, Kursaalekoa, Santa Katalinakoa eta Maria Kristinakoa, Hiri Ederraren postal ezagunenetako batzuk markatzen dituzten hiri-ikonoak dira.
Ibaia historikoki garrantzitsua izan da inguruko industriarako eta merkataritzarako. Bere urek burdinolak eta errotak mugitu zituzten, eta bere estuarioa portu natural gisa erabili zen gaur egungo Pasaiako portua eraiki aurretik. Gaur egun, bere ibaiertzek pasealeku atseginak eskaintzen dituzte, hiriko bihotza inguruko mendiekin lotuz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Urumea ibaiak euskal kostaldeko kokapen geografiko berezienetako bat du bere bokalean: Kantaurira Donostiaren barruan sartzen da, hirigune historikoa Zurriola hondartzatik bereiziz. Estuario hori mareagora bakoitzean hiriaren argiak islatzen dituen ur-ispilu bihurtzen da. Ibaiaren eta hiriaren besarkada hori da Donostia Espainiako iparraldeko hiriburu ederrenetako bat egiten duten elementuetako bat.
Urumea garaia, Gipuzkoako barnealdean ibaiak Donostiako hiri-ingurunean sartu aurretik, muino berdeen eta baserri sakabanatuen paisaia zeharkatzen du. Lurraldearen izaera atlantikoa gordetzen du, hiriburutik gertu dauden eremuei urbanizazioak ezarri dizkien aldaketarik gabe. Euskal Donejakue Bideak neurri batean Urumea harana jarraitzen du Irundik mendebalderantz doan trazatuan, eta ibilbidea markatzen duten baserriak lurraldeko argazkituenetakoak dira.
Urumea hiriko tartean zeharkatzen duten lau zubiak, Maria Kristina, Santa Katalina, Zurriola eta Kursaal, Donostiako ondare arkitektonikoaren lau mugarri dira. Hiriaren historiako hainbat garai, estilo eta material ordezkatzen dituzte. Zaharrena eta dotoreena, 1905ean eraikitako Maria Kristina zubia bere lau dorre neoklasikoekin, argazkituena ere bada, eta Belle Époqueko Donostiaren hiri-anbizioa argien islatzen duena.
Urumeako uholdeak, azken mendeetan Donostiako erdiguneari aldizka eragin diotenak, hiriaren eta ibaiaren arteko harremanaren historiaren parte dira. XX. mendean hiriak garatu zuen bideratze-planak uholde-arriskua nabarmen murriztu zuen, baina ibaiaren izaera ere eraldatu zuen bere hiri-tartean. Elementu natural aktiboa izatetik kanal kontrolatua izatera igaro zen, nahiz eta ekaitz-egunetan oraindik bere antzinako nortasunaren zati bat gordetzen duen.
