— Araba —
Estibalitzeko Santutegia Arabako Lautadaren bihotzean altxatzen den Erdi Aroko santutegia da, Arabako zaindari den Estibalitzeko Ama Birjinari eskainia. XII. mendeko basilika erromanikoak aparteko apaindu eskultoriko bat gordetzen du, Euskal Herriko erromaniko zibilaren adibide onenetako bat.
Santutegia Gasteiz hiriko mendebaldean kokatua dago, Arabako Lautadaren gainean, eta bere jatorria X. mendera arte atzera daiteke. Egun ikusten den egitura XII. mendeko berrikuntza bati dagokio, Arabako erromaniko helduaren maisu-lan bat.
Estibalitzeko ezaugarririk nabarmenena bere atariko eskultura multzoa da, animaliekin, pertsonaiekin eta motibo geometrikoekin apaindu kapitelak biltzen dituena. Barnealdea ere apartekoa da, hiru nabedun planta eta absidearen erdiko arku zorrotzekin.
Santutegiak Arabako Lautadaren gaineko ikuspegi zabalak eskaintzen ditu, eta bere inguruko zelaietan zeharreko pasealekuek debozio-bisita atsegindun eguneroko ibilaldiarekin konbinatzeko aukera ematen dute.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Estibalitzeko santutegia, Gasteizeko udalerrian Arabako Lautadaren erdian kokatua, Euskal Herriko erromaniko-arkitekturako obra bikainenetako bat da eta probintziako patrona den Estibalitzeko Ama Birjinaren kultu-zentroa. Basilikaren egitura, XII. mendekoaren funtsean, Arabako erromaniko helduaren maisu-lan kontsideratua, bere proportzio perfektu eta hareharrizko ongitasunarekin modu argitsuan ikusizko harmonia bat sortzen duena nabarmentzen du.
Estibalitzeko atariko eta barne kapitelen eskultura multzoa Pirinio mendebal osoko erromaniko figuratibo interesgarrienetako bat da. Animalia-motiboek, fantastiko pertsonaiek eta lotura geometrikoek apaindu kapitelak programa ikonografikoa osatzen dute, oraindik ere interpretazio oso-osoan eztabaidatzen dena baina Erdi Aroko imagineria erreligiosoa eta sinbolikoki hitzezinezkoa bistaratzen duena kalitate handirekin.
Santutegia inguratzen duen paisaia Arabako Lautada da, horizonte zabal eta irekia Kantabriar mendilerrora eta Aizkorri mendigunearen oinetara, Erdi Aroko komunitateek santutegia eraikitzeko zergatik aukeratu zuten kokapen hau agertzen duena: jainkoaren lurreratu baldintzarina eta tokiaren bista zabal eta menperagarria konbinatzen zituen leku bat, altuera modestuaren gainean ere, Arabako Lautadako orografia leunean.
