— Araba —
Estibalizko santutegia Arabako tenplu mariar garrantzitsuena da eta Euskal Herriko arkitektura erromanikoaren adibide onenetako bat. Arabako Lautada menderatzen duten garaieretan kokatua, Gasteiztik gertu, santutegi hau mendeetan zehar arabarrek gurtutako lekua izan da.
Gaur egungo eliza XII. eta XIII. mendeetan eraiki zen, nahiz eta lekua lehenagotik kultu-gunea izan. Arku, kapitel eta harburu ugariko programa eskultoriko aberatsa duen portada erromanikoa Arabako erromanikoaren harribitxitzat hartzen da eta urtero milaka bisitari jasotzen ditu.
Estibalizko Ama Birjina, XII. mendeko tailu erromaniko txikia, Arabako zaindaria da. Urtero, maiatzaren 1aren ondorengo igandean, milaka erromes santutegira joaten dira erlijio-debozioa eta herri-tradizioa uztartzen dituen ospakizun batean, euskal musika eta dantza tradizionalekin.
Santutegiaren inguruneak, haritzez eta artez inguratutako belardiarekin, bake eta kontenplazio gunea eskaintzen du. Inguruko behatokietatik Arabako Lautadaren gaineko ikuspegiek eta mendiko bideetan egindako paseoak artea, espiritualtasuna eta natura uztartzen dituen bisita osatzen dute.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Estibalizko Andre Mariaren basilika, Gasteiztik kilometro gutxira Arabako Lautada menderatzen duen muino txiki baten gainean kokatua, Arabako santutegi mariar garrantzitsuena da eta Euskal Herriko multzo erromaniko ederrenetako bat. Barrualdea presideitzen duen Ama Birjinaren irudia, XII. mendeko lan erromanikoa, ia mila urtez arabarren debozioaren gune izan da eta lurraldearen nortasun kolektiboko elementu iraunkorrenetako bat bihurtu da.
Gaur egungo basilika, neurri handi batean, XX. mendean Arabako diputazioak sustatutako zaharberritzearen emaitza da, baina jatorrizko eraikin erromanikoaren elementuak gordetzen ditu, batez ere mendebaldeko portadan, euskal erromanikoaren harribitxietako bat bezala hartua. Portada horretako kapitelak, giza eta animalia-irudien adierazpen zuzen eta biziko irudikapenekin, XI. eta XII. mendeetako euskal eskultura monumentalaren dokumentu argienetako bat dira.
Estibalizko erromeria, Pazko igandean ospatua, Arabako egutegiko deialdi erlijioso jendetsuena da eta herri-debozioak lurraldean izan duen jarraitutasuna hobekien erakusten duten ekitaldietako bat. Ama Birjinaren irudia santutegiaren inguruan prozesioan ateratzen da, eta Araba osotik datozen fededunak oinez igotzen dira basilikara, botoak betetzeko edo kristau-liturgiak bere kabuz azaltzen duena baino sustrai sakonagoak dituen erritu kolektibo batean parte hartzeko.
Santutegiaren inguruneak, zumar zaharrekin eta hura zaintzen duten fraide beneditarrek komunitate kontenplatibo aktibo bati eusten dioten klaustro txikiarekin, bake eta barneratze kalitate berezia du. Horregatik, Estibalizera egindako edozein bisita hurbileko hiriaren erritmo azkarretik atseden hartzeko aukera bihurtzen da, bisitaria arrazoi erlijiosoengatik edo kulturalengatik iritsi.
