— Gipuzkoa / Araba —
San Adriango tunela Aizkorri mendilerroa 1.000 metro inguruko altueran zeharkatzen duen pasabide natural ikusgarria da, Gipuzkoa Arabarekin lotuz. 50 metro baino gehiagoko luzera duen koba-tunel hau historiaurretik erabili izan da komunikazio-bide gisa, Gaztelako Meseta Kantauriko portuekin lotzen zuen antzinako galtzadaren pasabide garrantzitsuenetako bat bihurtuz.
Kobazuloaren barruan San Adriani eskainitako Erdi Aroko ermita baten aztarnak gordetzen dira, pasabidea zeharkatzen zuten bidaiari eta erromesei zerbitzua ematen ziena. Tunela zeharkatzen duen galtzada harriztatua mendez mende merkatari, soldadu, erromes eta era guztietako bidaiariek zapaldu dute.
Lekua historiaz eta kondairez beteta dago. Esaten da hemendik Karlomagno bera igaro zela musulmanen aurkako espedizioan, eta bidelapurrak inguruko baso trinkoetan bidaiarien zain egoten zirela. Kobazuloaren giro misteriotsuak, argia bi ahoetatik iragazten dela, mamu eta agerpenen inguruko istorio ugari elikatu ditu.
Gaur egun, San Adriango tunela natura eta historia uztartu nahi dituzten mendizaleen helmuga ohikoa da. Bertara eramaten duen bideak pagadi eta harkaitz-paisaia ikusgarriak zeharkatzen ditu, eta koba-pasabidearen barrualdea bisitatzea esperientzia ahaztezina da, gure arbasoen oinatzetan literalki ibiltzeko aukera ematen duena.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
San Adriango tunela, Aizkorri mendigunea hegoaldetik iparraldera zulatzen duen koba naturala eta Arabako nahiz Gipuzkoako lautaden arteko pasabide erabilgarria sortzen duena, Euskal Herriko natur- eta historia-enklabe berezienetako bat da. Mendez mende Euskal Herriko Donejakue Bideko pasabiderik erabilienetako bat izan zen, barruan Adriano martiriari eskainitako ermita zuela, mendilerroa Santiagorantz zeharkatzen zuten erromesentzat ospitale eta aterpe gisa balio izan zuena.
Kobazuloak harrigarriak diren neurriak ditu, zer aurkituko duen badakienaren begietarako ere: hamabost metro baino gehiagoko ganga naturala galeriaren punturik altuenean eta Erdi Aroko mandazainak kargatutako mando-taldeekin igarotzeko adinako zabalera. Barrualdea estaltzen duen galtzada harriztatua, euria egiten zuen egunetan lokatzak pasabidea arriskutsu bihurtzen zuenean igarotzea errazteko jarria, Erdi Aroan bide honek izan zuen garrantzi ekonomiko eta erlijiosoaren dokumentua da berez.
San Adriango tunela zeharkatzea bere bi ahoetan aurrez aurre jartzen diren bi mundu klimatiko zeharkatzea ere bada. Hegoaldean, mesetako eta Arabako lautadako arte eta ametz mediterraneoen landaredia. Iparraldean, Gipuzkoako pagadi atlantiko trinko eta iluna, hezetasun etengabearekin eta argi iragaziarekin. Ehun metro eskaseko galerian hautematen den aldaketa Aizkorri mendilerroak adierazten duen banalerro atlantiko-mediterraneoaren dokumenturik zuzenenetako bat da.
San Adriango tunelera Aizkorriko mendiguneko hainbat puntutatik irits daiteke oinez, eta ibilbide zirkular handiagoetan sar daiteke, kobara egindako bisita gailurretara igotzearekin edo inguruko trikuharriak esploratzearekin uztartuz. Euskal Herriko Donejakue Bideko enklabeetako bat da bisitaria Erdi Aroko erromesaren esperientziara eramateko ahalmen handienarekin.
