— Bizkaia —
Oiz Bizkaiko mendirik enblematikoenetako bat da, 1.026 metroko altuerarekin Durangaldeko eta kostaldeko eskualdeetako paisaia menderatzen duena. Telekomunikazio-antenen multzo batek koroatutako gailurra Bizkaiko lurraldearen zati handi batetik ikus daiteke eta paisaia-erreferentzia nahastezina da.
Euskal mitologian, Oiz Mari eta naturako jeinuekin lotutako mendia da. Kondairen arabera, bere kobetan ekaitzak eta fenomeno atmosferikoak kontrolatzen zituzten naturaz gaindiko izakiak bizi ziren. Eskualdeko artzainek belaunaldiz belaunaldi transmititu zituzten ekaitz-gauetan agertzen ziren argi misteriotsuen eta hots arraroen istorioak.
Mendiak maila guztietarako igoera-ibilbideak eskaintzen ditu. Munitibar, Mallabia edo Etxebarriko magaletatik abiatuta, ondo markatutako bideek pagadiak eta larreak zeharkatzen dituzte gailurrera iritsi arte. Goitik zabaltzen diren panoramikak ikusgarriak dira, Ondarroako kostaldetik Gorbeia eta Urkiolako gailurretaraino.
Oizen inguruneak ondare etnografiko aberatsa gordetzen du: baserri tradizionalak, mendeetako ermitak eta mendeetan zehar magal hauetan bizi izan diren belaunaldien bizimoduak gogora ekartzen dituzten bide zaharrak.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Oiz mendia, bere 1.026 metroko altuerarekin, Busturialdeko punturik garaiena da eta Bizkaiko tradizio kultural handieneko naturaguneetako bat. Probintziaren zati handi batetik ikus daiteke, inguruko haranetatik hamarkadetan zehar mugarri bihurtu duten telebista-antenek koroatutako silueta bereizgarriarekin, eta mendez mende inguruko haranetako artzain eta nekazarientzat erreferentzia-puntu izan zen.
Euskal ahozko tradizioak Oiz maitagarrien, lamien eta tokiko folkloreko beste izakien presentziarekin lotzen du, haiek bere magalak bizileku eta jarduera-leku gisa aukeratu omen zituztelako. XX. mendean folklore-ikertzaileek inguruko herrietan jasotako istorioek mendiaren magaletako erreketan eta alboak zulatzen dituzten kobetan izandako topaketak deskribatzen dituzte, ibaiko eta lurpeko izakiei buruzko euskal mitologiaren ohiko ereduei jarraituz.
Oizko magalek azken mendean Bizkaiko mendirik gehienei eragin dieten baso-eraldaketak jasan dituzte, Monterey pinua eta eukaliptoa modu masiboan sartuta. Espezie horiek eremu askotan haritz eta pagoen baso autoktonoa ordezkatu dute. Hala ere, eremu heze eta garaiagoetan bizirik dirauten pagadiek kalitate handia dute, eta mendiko ibilbideak benetako baso atlantikoko esperientzia bihurtzen dituzte.
Oizera inguruko edozein herritatik igotzea zailtasun ertaineko mendi-ibilaldia da, oinarrizko esperientzia duten ibiltarientzat irisgarria, eta sari gisa Gernikako itsasadarraren, Urdaibaiko estuarioaren eta Kantauriaren gaineko ikuspegiak eskaintzen ditu. Egun garbietan, begirada Frantziako kostalderaino luzatzen da.
