— Bizkaia —
Oiz mendia Bizkaiako mendirik garaienetako bat da, 1.029 metroko altuerarekin, eta lurraldearen erreferentzia geografiko eta sinboliko garrantzitsuenetako bat. Gailurretik, egun garbietan, Bizkaiko eremu zabal bat ikusten da: iparraldean Kantauriko itsasoa, hegoaldean Gorbeia, eta ekialdean Gipuzkoako mendiak.
Oiz mendiak paisaia eta kultura aldetik garrantzi handia du. Bere izen bereko parajea antzestralki artzaintza eta nekazaritzarekin lotua da, eta Erdi Aroko torre eta baserriak gordetzen ditu. Mendiak gune estrategiko gisa ere funtzionatu zuen mendez mende, eta hori ikus daiteke gailurrean kokatutako komunikazio-dorre eta ikuslekuetan.
Tradizioen arabera, Oiz Mariren egoitza zuen ere, eta herri-elezaharrek Akerbeltz eta izaki ilun batzuen presentzia aipatzen dute bere magaletan. Sorginkeria eta lamiei lotutako kontakizunak mendez mende bizirik mantendu dira eskualdeko herrietan.
Gailurrerako igoera ibilbide ugari eskaintzen du, Zeanuri, Amoroto edo Markina-Xemeinen herri txikietatik abiatuta. Ibiltariei natura kantaurikoaren adibide bikainenetakoak eskaintzen dizkie, pago-basoetatik larreetatako zehar.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Oiz mendia, Bizkaiko barnealdean bere 1.029 metrorekin altxatuta, lurraldearen erreferentzia geografiko nagusienetako bat da eta eskualdeko mendizale ugari ospakizunarekin lotzen duten mendi bat. Gailurretik ikuspegi zabalak eskaintzen ditu: Kantauriko itsasoa iparraldean, Gorbeia eta Arabako mendiak hegoaldean, eta Durangaldea eta Gipuzkoako lehen muinoak ekialdean.
Euskal ahozko tradizioan, Oiz Mariren eta bere ostalariaren egoitza aldi baterako bat zen, eta bertako artzainen kontakizunak sorginkeriarekin eta lamiekin estu lotuta daude. Mendiak bere magaletan kokatutako elementu arkeologikoak ere gordetzen ditu, abeltzaintzarekin loturiko zenbait tumulu eta hileta-megalitoez gain.
Gaur egun Oiz mendiko gailurra haize-parke batek ere ezaugarritzen du, eta paisaia naturalaren eta energia-azpiegituren arteko eztabaida sortzen du. Hala ere, mendiaren izaera indartsua ez da galdu, eta bertako ibilbideak Bizkaia sakonari dagoen edertasuna ezagutzeko aukerarik onenetarikoak izaten jarraitzen du.
