— Gipuzkoa —
Txindoki, Larrunarri izenez ere ezaguna, Euskal Herriko mendirik ikoniko eta argazkituenetako bat da. 1.346 metroko altuerarekin eta bere profil piramidal nahastezinarekin, Aralar mendilerroko gailur honek Goierri gipuzkoarraren paisaia menderatzen du, eta mendeetan zehar kondairen iturri eta herri-gurtzaren objektu izan da.
Euskal mitologian, Txindoki Mariren, ama jainkosaren, bizilekuetako bat da. Tradizioen arabera, Marik bere egoitza mendi batetik bestera eramaten duenean, zerua su-bola moduan zeharkatzen du, eguraldi-aldaketak iragarriz. Inguruko artzainek errespetuz behatzen zituzten fenomeno horiek, jainkozko seinale gisa interpretatuz.
Txindokirako igoera Gipuzkoako mendi-ibilbide ezagunenetako bat da. Gailurra bereziki altua ez bada ere, haraneko herrietatik dagoen desnibelak eta goialdeko tarte harritsuek sasoi fisiko ona eta mendiko esperientzia eskatzen dute. Sariak, ordea, ahalegina merezi du: gailurretik Gipuzkoa osoa hartzen duten ikuspegiak zabaltzen dira.
"Gipuzkoako piramidea", sarri deitzen zaion bezala, erakartzeko ahalmena bere horretan gordetzen du. Inguruko haranetatik ikusita edo bere gailur zorrotza zapalduta, Txindokik euskal kulturaren sustrai sakonenekin zuzenean lotzen duen energia berezia transmititzen du.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Txindoki, 1.342 metroko altuerarekin, zalantzarik gabe Euskal Herriko mendirik argazkituena da. Aralar ekialdeko pagadien gainetik sortzen den piramide perfektuaren profilak, norabide guztietan hamarnaka kilometrora ikus daitekeenak, ikonikotasun berezia eman dio, Gipuzkoako paisaiaren ikur bisual unibertsalki ezagunena bihurtzeraino, lurraldearentzat duen funtzio sinbolikoan Suitzarentzat Matterhorn denarekin alderagarria.
Euskal tradizio mitologikoak Txindoki Mariren bigarren mailako bizilekuetako bat bezala kokatzen du, jainkosak Anbotoko egoitza nagusia uzten zuenean joaten omen zen lekua. Bizileku bikoitz horrek agian artzain-komunitateek urtaroko klima-zikloez zuten pertzepzioa islatzen du: ekaitzak Durangaldean eta Bizkaian sortzen zirenean, Mari Anboton zegoen, eta Gipuzkoatik zetozenean Txindokira gurutzatu zelako zen.
Txindokira igotzea zorrotza da azken metroen bertikaltasunagatik, tarte batzuetan eskuak erabiltzea eta gailurrerako azken hurbilketan hutsarekiko esposizio pixka bat eskatzen baititu. Zailtasun erlatibo horrek ez ditu euskal mendizaleen belaunaldiak atzera bota, eta Txindokira igotzea hastapen-erritu eta lurraldeko gailur ospatuenetako bat bihurtu dute.
Gailurretik, egun oskarbietan, Gipuzkoako panoramikarik osatuenetako bat zabaltzen da: iparraldean Kantauri itsasoa, ekialdean Pirinioak, hegoaldean Aralar mendilerroa eta mendebaldean Anboto, bisitariak euskal mitologiaren puntu kardinalak mapa sakratu batean bezala antolatuta ikus ditzakeen horizontea osatuz. Lurraldeko leku gutxik ahalbidetzen dute Mariren kondairak garatu ziren munduaren eskala geografikoa hain berehala ulertzea.
