Iratiko oihana
Basajaunaren antzinako bizilekua.
Iratiko Basajaunak
— Erraldoien komunitatea oihan zaharrenean —
Fitxa azkarra
- • Lekua:Iratiko oihana, Nafarroa
- • Izena euskaraz:Iratiko Basajaunak
- • Izakiak:Basajaun, Basandere, artzainak
- • Motiboak:komunitatea, lurraldea, txistua, babesa
- • Kronologia:Nafarroako ahozko tradizioa
Kondaira
Iratiko Oihana Europako bigarren pagadi handiena da, mendeetako zuhaitzen labirinto berdea, non eguzkiaren argia doi-doi iristen den lurreraino. Zaharrek diotenez, haren sakonera zeharkaezinetan Basajaun bat baino gehiago bizi dira, Basoko Jaunen komunitate oso bat.
Oihanetik gertuko larreetara beren artaldeak eramaten zituzten artzainek Basajaunen txistu bereizgarriak entzuten zituzten zuhaitzen adaburuen artean. Txistu luze batek ekaitza hurbil zegoela esan nahi zuen. Bi motzek, otsoak ardiengandik gertu zebiltzala. Hiru bizkorrek, gizakiak eremu sakratura hurbiltzen ari zirela.
Horrela ohartarazten zuten elkar Basajaunek, gizaki batek ere profanatu behar ez zuen antzinako lurraldea atsedenik gabe zainduz. Oihana haien etxea zen antzinatik.
Zortedun batzuek Basajaun bikoteak haien kumeekin ikusi dituztela diote, iratze erraldoien artean jolasten ziren erraldoi iletsu txikiak. Oihana errespetatzen zuen edonor onartzen zen haren mugetan. Baina baimenik gabe zuhaitzak botatzen zituena edo animaliak jolasteko hiltzen zituena oihanaren mugetaraino jazartzen zuten, eta han txistu-hotsak mehatxu beldurgarri gisa entzuten ziren.
Lotutako lekuak
Nafarroako larreak
Artzainek txistuak entzuten zituzten lekua.
Iratiko zaindari iletsua
Iratiko oihan harrigarri eta sakonean, lainoak eta hostotzak dena hartzen duten lekuan, Basoko Jauna bizi da ezkutuan. Pagadi eta pinu artean zabaltzen den eremu honetan, Basajaun indartsu eta iletsua da oihanaren zaindari zaharra.
Zuhaitz antzinakoen artean ibiltzen dela esaten da, artzain eta nekazari apalak datorren arriskuaz ohartaraziz. Ekaitza edo otsoak gertu direnean, Basajaunak txistu ozen eta bereizgarri batekin abisua ematen du, mendian galdutakoari bidea erakutsiz eta natura errespetatzen duenari lagunduz.
Akordio xume, poetiko eta isila
Artzainak, abisu hari esker artaldea salbatzen zuenean, esker onez uzten omen zuen opari txiki bat kobazuloaren sarreran edo oihaneko bazter ezkutu batean. Ogia, gazta, esnea edo mamia izaten ziren eskaintza horiek, hitzik gabeko begirunezko keinu soilak.
Horrela sortzen zen gizakien eta oihaneko jaunaren arteko oreka. Basajaunak mendia eta abereak zaintzen zituen, eta gizakiak, trukean, bere lurraldea errespetatzen zuen. Kondairak gogorarazten du basoa ez dela ustiatzeko leku hutsa, bizidunen arteko itun zahar baten etxea baizik.
