Aralar mendilerroa
Marimundukoren kondaira gertatzen den mendilerroa.
Marimunduko
— Muruko Mari eta artzaina —
Fitxa azkarra
- • Lekua: Aralar mendilerroa, Nafarroa/Gipuzkoa
- • Izena euskaraz: Marimunduko / Muruko Mari
- • Izakiak: Muruko Mari, artzaina
- • Motiboak: ezkontza, galera, eliza, sua
- • Kronologia: J.M. Barandiaranek jasoa, XX. mendea
Kondaira
Aralar mendietan, artzain gazte batek edertasun handiko emakume bat aurkitu zuen Muruko kobaren ondoan. Marimunduko zen, Mari euskal jainkosa amaren agerpenetako bat.
Artzaina berehala maitemindu zen, eta emazte izateko eskatu zion. Emakumeak onartu zuen, baina ohartarazi zion inoiz ez zuela Jainkoaren izena ahoskatu behar, ezta elizara eraman ere. Urte luzez zoriontsu bizi izan ziren, seme-alabak izan zituzten eta oparotasunak haien etxea bedeinkatu zuen.
Baina egun batean artzainak debekua ahaztu zuen eta Marimunduko mezara eraman zuen. Apaizak izen sakratua ahoskatu zuen unean, emakumea suzko bola bihurtu zen. Elizaren teilatua zeharkatu eta betiko desagertu zen, artzaina erabat saminduta utziz.
José Miguel Barandiaranek kondaira tragiko hau jaso zuen, Marik ordezkatzen duen mundu paganoaren eta mundu kristauaren arteko bateraezintasuna erakusten duena. Promesa hautsiei eta naturaz gaindiko ohartarazpenei kasurik ez egitearen prezioari buruzko istorioa ere bada.
Mundu sakoneko andre iluna eta haren misterioak
Nafarroako haranetako tradizio zaharrenetan, Marimunduko izenak Mariren aldaera bat izendatzen zuen, bereziki lurpeko barrunbeekin eta bizidunen oinen azpian irekitzen diren munduekin lotua. Haren eremua lurraren barrualdea zen, eguzkiaren argia inoiz sartzen ez den lekuak.
Azal oso zurbileko emakume gisa deskribatzen zuten, iluntasunean begi distiratsuak zituena, eta harkaitzezko labirintoetan argirik gabe mugitzeko gai zena, berak argitasun hotz ahul bat igortzen zuelako. Ez zen gaiztoa, baina zorrotz zaintzen zituen bere lurpeko eremuak, eta ez zuen helburu argirik gabeko sartzerik onartzen.
Baimenik gabe sartzen denak ez du irteerarik aurkitzen
Antzinako herri-espeleologoek, beharragatik edo jakin-minagatik kobak esploratzen zituztenek, ondo ezagutzen zituzten Marimundukori buruzko istorioak. Tamaina handiko edozein kobazulotan sartu aurretik, barrualderantz agur keinu txiki bat egiten zuten, sakoneretan bizi zenari baimena eskatuz.
Barneko ezezagunarekiko adeitasun-ohitura horrek euskal naturarekiko jarrera orokor bat islatzen du, ez beldurtia eta ez harroa. Lurpeko munduak bere arauak eta bere andereak ditu, eta haiek errespetatzen dituztenek aukera handiagoa dute egunaren argira itzultzeko, labirintoan galdu gabe.
