Zugarramurdiko koba
Sorginen hegaldi-helburua akelarrea ospatzeko.
Hegan Egiteko Ukendua
— Sorginen formula sekretua —
Fitxa azkarra
- • Lekua:Sorginen etxeak
- • Izakiak:Sorginak
- • Motiboak:ukendua, hegaldia, eraldaketa
- • Izena euskaraz:Hegaldirako ukendua
- • Kronologia:Erdi Aroko ahozko tradizioa
Kondaira
Akelarrera hegan egiteko, Sorginakek ukendu berezi bat prestatu behar izaten zuten. Osagaiak sekretuak ziren, amatik alabari eta maisuarengandik ikasleari transmitituak, denboraren iluntasunean galtzen ziren errituetan. Sorgin bakoitzak bere errezeta altxorrik preziatuena balitz bezala gordetzen zuen.
Inkisisio-prozesuen arabera, ukenduak bataiatu gabeko haurraren koipea, apoaren odola, gauerdian bildutako San Joan belarra eta ikertzaile modernoek landare haluzinogeno gisa identifikatzen dituzten beste substantzia batzuk zituen: belladona, belenoa eta mandragora. Landare horiek, azalean emanda, ikuspen biziak sor zitzaketen.
Sorginek ukendua gorputzean eta erratzetan igurzten zuten, eta gero formula magikoa esaten zuten: "Hodeien gainetik, ezer ukitu gabe!". Orduan tximiniatik hegan ateratzen ziren gaueko bilerara. Benetan hegan egiten zuten, ala azaletik sartzen ziren drogen eragina zen? Erantzuna betiko misteroan geratzen da.
Egia dena da sorginen aitorpenek esperientzia berdintsuak deskribatzen zituztela: gorantz altxatzearen sentsazioa, haizea aurpegian eta gaueko paisaia oinen azpian. Benetako magia izan edo landare-kimika izan, hegaldia guztiz erreala zen bizi zutenentzat, lurreko edozein bidaia bezain erreala.
Lotutako izakiak
Fuentes
- J.M. Barandiaran: Mitología Vasca
Hegaldi-ukendua: botanika magikoa Euskal Herriko akelarreetan
Inkisisio-galdeketen kronika juridiko hautsituen eta euskal gaueko kontakizun xuxurlatuen artean, gauez erabiltzen zen edabe beldurgarriaren aipamen iraunkorra agertzen da: hegaldi-ukendua, edo pozoi magiko iluna.
Kontakizun folkloriko berezi honek sorginkeriaren iruditeria orokorra gainditzen du, Nafarroan eta Gipuzkoan ezagutza farmakologiko enpiriko eta belarritsu zaharraren aztarna argia emanez. Tradizioak Sorginak aurkezten ditu landareen boterea ezagutzen zuten emakume gisa.
Konjurua abesten duen errezeta debekatu enigmatikoa
Fabulak ez dira soilik fantasiak bultzatutako erratzei buruzko istorio inozoak. Zerbait lurrekoagoa eta konplexuagoa kontatzen dute: gorputza ukendu berezi batez igurtzi, hitz egokiak esan eta, horrela, gaueko akelarrera abiatzeko aukera. Hegaldia magikoa zen kontakizunarentzat, baina ukenduaren osagaiek landareen ezagutza zehatza ere iradokitzen dute.
Zugarramurdiko auzokide beldurtuek prozesu ezkutua ikusi zutela ziotenean, sorgin baten kantua entzun omen zuten: "Sasi guztien gainetik eta hodei guztien azpitik". Formula horrek bidea adierazten zuen, ez soilik zerutik zehar, baita mundu ikusgarriaren eta ikusezinaren arteko mugatik ere.
Aluzinogeno hilgarriak ilargi betean eta estasia Zugarramurdin
Ikuspegi modernoaren arabera, akonitoa, belladona, mandragora eta antzeko landareak animalia-koipeekin nahastuta erabil zitezkeen, azalaren bidez eragin bizia sortzeko. Antropologoek eta historialariek zentzuz azaldu dute akelarrerako hegaldia amets narkotiko sakon baten moduan uler daitekeela, landare arriskutsuen xurgapenak eragindakoa.
Hala ere, herri-irudimenak eusten dio kontakizunaren harridurari: emakume ausart eta misteriotsuak, gaueko zilar-argitan, Nafarroako haranen gainetik hegan. Benetako hegaldia izan edo barneko bidaia, esperientziak indar mitiko osoa hartu zuen ahozko tradizioan.
