— Gipuzkoa —
Ataun Gipuzkoako udalerri txiki bat da, Aralar mendilerroaren hegaletan kokatua, Euskal Herri osoko mitologia eta elezaharrez betetako lurraldeenetako bat. 1.600 biztanle inguru baino ez ditu, hainbat auzo sakabanatutan banatuta, eta Ataunek landa-bizimodu tradizionala gordetzen du ingurune natural aparteko batean.
Atauneko lurraldea leku mitikoz josita dago. Bertako trikuharriak eta harrespilak, kobazuloak eta iturburuak, Mari, jentilak, lamiak eta euskal mitologiako beste izaki batzuek protagonizatutako elezaharren eszenatokia izan dira. Jose Migel Barandiaran, etnografia euskaldunaren aita, bere lanaren zati handi bat zonalde honetako tradizioak biltzera eskaini zuen.
Supelegorko kobazuloa, Anbotoko magaletan kokatua, Mariren kultoarekin zuzenean lotutako lekuetako bat da. Zonaldean jasotako tradizioen arabera, jainkosa kobazulo honetan bizi zen eta Atauneko artzainek bere ile luzeak sarreran orrazten ikus zezaketen.
Aralarko Parke Naturalak, udalerriko lurralde handi bat betetzen duenak, ibiltarientzako aukera amaigabeak eskaintzen ditu. Mendez mendeko pago-basoak, ardi-artaldedun mendi-larreak, mendian galdurik dauden ermita zaharrak... Ataun ezinbesteko helmuga da euskal kulturaren sustraiekin konektatu nahi dutenentzat.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Munduko udalerrietako gutxi izan dira folklorearen eta mitologiaren ikuspuntutik Atauneko haran txikia bezain sakonki aztertuak, Gipuzkoako ekialdeko muturrean. Arrazoia erraza da: hemen jaio baitzen 1889an Jose Migel Barandiaran, euskal kultura tradizionala modernizazioak behin betiko ezabatu baino lehen sistematikoki dokumentatzen bere bizitza osoa eman zuen gizakia.
Barandiaranen eta bere laguntzaileen lan pazienteari esker, Ataun da gaur egun sorgin, jainkotasun, lamia, Basajaun eta erritualei buruzko informazio ahozkoa zehaztasun akademikoarekin erregistratu den euskal udalerria. 1910eko eta 1980ko hamarkaden artean hemen jasotako testigantzek gaur egun sistematizatutako mitologia euskalduna deritzogunaren bizkarrezurra osatzen dute.
Bere garrantzi zientifikotik haratago, Ataun edertasun natural handiko harana ere bada, ekialdean Aralar mendilerroaren hegalen artean eta mendebaldean Txindokiren artean irekita. Magalean sakabanatutako baserriak, herriko eliza parrokiala eta altuetako larreetako kortak paisaia bat osatzen dute, azken mendean espero zitekeena baino gutxiago aldatu dena.
