— Gipuzkoa —
Ataun Gipuzkoako udalerri txiki bat da, Aralar mendilerroaren hegaletan kokatua, Euskal Herri osoko mitologia eta kondairaz betetako lurraldeenetako bat. 1.600 biztanle inguru ditu, hainbat auzo sakabanatutan banatuta, eta landa-bizimodu tradizionala gordetzen du ingurune natural aparteko batean.
Atauneko lurraldea leku mitikoz josita dago. Bertako trikuharriak eta harrespilak, kobazuloak eta iturburuak Mari, jentilak, lamiak eta euskal mitologiako beste izaki batzuek protagonizatutako kondairen eszenatokia izan dira. Jose Migel Barandiaranek, euskal etnografiaren aitak, bere lanaren zati handi bat inguru honetako tradizioak biltzera eskaini zuen.
Supelegorko kobazuloa, Anbotoko magaletan kokatua, Mariren kultoarekin lotuen dagoen lekuetako bat da. Inguruan jasotako tradizioen arabera, jainkosa kobazulo honetan bizi zen eta Atauneko artzainek sarreran bere ile luzea orrazten ikus zezaketen.
Aralarko Parke Naturalak, udalerriko lurraldearen zati handi bat hartzen duenak, ibiltarientzako aukera amaigabeak eskaintzen ditu. Mendez mendeko pago-basoak, ardi-artaldeak dituzten mendi-larreak eta mendian galdurik dauden ermita zaharrak aurki daitezke bertan. Ataun ezinbesteko helmuga da euskal kulturaren sustrairik sakonenekin konektatu nahi dutenentzat.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Munduko udalerri gutxi izan dira folklorearen eta mitologiaren ikuspegitik Atauneko haran txikia bezain sakon aztertuak, Gipuzkoako ekialdeko muturrean. Arrazoia erraza da: hemen jaio zen 1889an Jose Migel Barandiaran, euskal kultura tradizionala modernizazioak behin betiko ezabatu baino lehen sistematikoki dokumentatzera bizitza osoa eman zuen gizona.
Barandiaranen eta bere laguntzaileen lan pazienteari esker, Ataun da gaur egun sorgin, jainko, lamia, Basajaun eta erritualei buruzko ahozko informazio gehien zehaztasun akademikoarekin erregistratu den euskal udalerrietako bat. 1910eko eta 1980ko hamarkaden artean hemen jasotako testigantzek gaur egun sistematizatutako euskal mitologiaren bizkarrezurra osatzen dute.
Bere garrantzi zientifikotik haratago, Ataun edertasun natural handiko harana ere bada, ekialdean Aralar mendilerroaren hegalen eta mendebaldean Txindokiren artean irekita. Magalean sakabanatutako baserriek, herriguneko eliza parrokiak eta altuerako larreetako bordek azken mendean espero zitekeena baino gutxiago aldatu den paisaia osatzen dute.
Barandiaranek hemen dokumentatutakoa ezagututa Ataun bisitatzea denboraren bi geruza zehatz gainjartzen dituen esperientzia da. Ikusten den paisaia bere berriemaileek ikusi zuten bera da, aiton-amonek kontatu zietena hari kontatzen ziotenean. Ahozko transmisio-kate hori eten egin da, baina ez da guztiz hautsi, eta horrek egiten du Ataun iraganak arkeologiatik harago doan presentzia mantentzen duen leku.
