— Gipuzkoa —
Arantzazuko santutegia Euskal Herriko gune mariar nagusia da eta urtero milaka fededunen erromesaldi-lekua. Oñatiko udalerriko mendi-paraje ikusgarri batean kokatua, santutegiak debozioa, arte garaikidea eta natura uztartzen ditu berezitasun handiko multzo batean.
Kondairaren arabera, 1469an Rodrigo Baltzategi izeneko artzain batek Ama Birjinaren irudi bat aurkitu zuen elorri baten gainean, euskaraz arantza. Gertaera hark santutegiaren sorrera ekarri zuen. "Arantzan zu?" esaldiak, hau da, "Zu elorrian?", lekua izendatu omen zuen eta bost mende baino gehiago iraun duen debozioaren hasiera markatu zuen.
Gaur egungo eraikina, XX. mendeko 50eko hamarkadan sute baten ondoren berreraikia, arte garaikidea erlijio-espazio batean txertatzearen adibide nabarmena da. Jorge Oteizaren apostoluak dituen fatxadak, Eduardo Chillidaren ateek eta Néstor Basterretxearen muralek lehen mailako multzo artistikoa osatzen dute.
Santutegiaren ingurune naturala ez da gutxiago ikusgarria: kareharrizko harkaitzek, basoek eta ur-jauziek tenplua inguratzen dute, eta Aizkorri-Aratz parke naturalak mendi-ibilietarako aukera ugari eskaintzen ditu. Arantzazura egindako bisitak espiritualtasuna, artea eta natura modu berezian uztartzen ditu.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Arantzazuko Andre Mariaren santutegia, Oñatitik bederatzi kilometrora izen bereko ibaiaren arroilan kokatua, erromesaldi mariarrerako leku bat baino askoz gehiago da. XX. mendeko Euskal Herriko erlijio-arte abangoardistaren erreferentzia nagusia da, euskal arte sakratuaren berritzeak bere adierazpenik handinahiena eta eztabaidatuena aurkitu zuen lekua, eta antzinako erlijio-tradizioa eta modernitate estetikoa tentsio emankor batean elkartu ziren tokia.
Basilikaren fatxada, Jorge Oteiza eta Eduardo Chillida eskultoreen lanarekin lotua, eztabaidagai izan zen bere garaian Vatikanoko hierarkiaren aldetik, erlijio-espazio baterako abstraktuegia zela iritzi baitzion. Euskal abangoardia artistikoaren eta Erromaren arteko gatazka, sakratua adierazteko zein forma diren egoki eztabaidatzen zuena, frankismo osteko Euskal Herriko artearen eta erlijioaren historiako atal bereziki interesgarria da.
Arroilako elorrian Ama Birjinaren agerpenaren historia, 1468an datatua eta santutegiaren fundazioaren kronikan jasoa, Arantzazura doazen erromesen debozioa antolatzen duen erreferente narratiboa da oraindik. Rodrigo de Balzategi artzainak elorriaren adarren artean aurkitu zuen irudi erromaniko txikiak suteak eta suntsiketak gainditu ditu, eta bost mende baino gehiagoz etenik gabe mantendu den debozioaren gune gisa basilikaren barrualdea presideitzen jarraitzen du.
Arantzazuko arroilak, landaredi labarkariak kolonizatutako kareharrizko horma bertikalekin eta Orkatzategiko larreetatik jaisten den ibaiak bustita, eragin handiko agertoki naturala eskaintzen dio edozein bisitariri, haren sinesmen erlijiosoak edozein direla ere. Natura ikusgarriaren eta santutegiaren karga artistiko eta espiritualaren arteko konbinazioak Arantzazu Euskal Herriko esperientzia trinkoenetako helmuga bihurtzen du.
