— Nafarroa / Gipuzkoa —
Aralarko megalitoek Euskal Herriko monumentu megalitikoen kontzentrazio garrantzitsuenetako bat osatzen dute. Gipuzkoa eta Nafarroaren artean hedatzen den mendilerroan, trikuharri, harrespil eta tumuluz osatutako multzo zabal bat gordetzen da, Neolitotik Burdin Arora bitarteko hileta-erritualak dokumentatzen dituena.
Monumentuak mendilerroko gailur-eremuetan eta lepoetan zehar sakabanatuta daude, altuerako larreetara zihoazen historiaurreko abeltzainen ibilbideak seinalatuz. Duela bost eta hiru mila urte artean eraikiak, monumentuok hil ondoko sinesmenen eta komunitate-antolaketaren aztarna fisikorik zaharrenetakoak dira lurralde honetan.
Herri-tradizioak maiz jentilei egozten die megalitoen eraikuntza, euskal mitologiako erraldoi-herriari. Izaki sobrenatural horiei egotzitako indar harrigarria monumentuen neurri handiak azaltzeko modu bat izan zen, haien benetako eraikitzaileak oroimenetik desagertzen joan zirenean.
Aralarko megalitoen inguruko ibilbideek mendilerroa beste modu batez ezagutzeko aukera ematen dute, paisaia eta ondare historikoa uztartuz. Jentilen harrietatik San Migel santutegiraino, haranen hondoko basoetatik altuerako larreetaraino, Aralar milaka urteko giza historiaren agertokia da.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Aralar mendilerroak Euskal Herri osoko monumentu megalitikoen kontzentrazio trinkoenetako bat gordetzen du bere altuerako larretan eta gailurretako lepoetan, Neolito garaiko komunitateek beren hildakoak ehorzteko eta lurralde-presentzia markatzeko aukeratu zituzten tokietan. Berrogeitik gora monumentu dokumentatuk, trikuharriak, harrespilak eta tumuluak barne, Pirinio mendebaldeko megalitismoaren adibide osoenetako bat osatzen dute.
Aralarko monumentuak mendilerroko abeltzaintza-ibilbideekin zuzenean lotuta daude, duela sei mila urte baino gehiagotik artaldeak eta giza taldeak altuerako larreetara igotzen ziren bideekin. Mundu zabalean megalitoen eta abeltzaintza-paisaien arteko harreman hau ondo dokumentatua dago, baina Aralarren bereziki ikusgarria da, oraindik ere urtero ardi-artaldeak tontor beretara igotzen dituzten artzainentzat harriak ez baitira monumentu arkeologiko abstraktuak, paisaia bereko elementuak baizik.
Herri-tradizioak megalitoak jentilen harriak izenarekin lotzen ditu, euskal mitologian kristautasuna baino lehenagoko erraldoi-herriarekin. Jentilak, giza neurritik kanpoko tamaina eta indarra zuten izakiak, harria lanerako tresna gisa erabiltzeko gai zirenak, eraikitzaile ezezagunen memoria irudi mitiko bihurtu zuen interpretazio herrikoiaren emaitza dira, benetako jatorria mendez mende galduz joan zenean.
Aralarko megalitoak mapa eskuan hartuta zeharkatzea euskal mendi-ibilaldi kulturalak eskain dezakeen jarduera aberasgarrienetako bat da. Goi mendiko paisaiaren edertasun soilak eta monumentu prehistorikoen presentzia diskretu baina etengabeak kontenplazio-esperientzia bat sortzen dute, arkeologiatik datorrenarentzat bezain asebetegarria dena filosofiaren ikuspegitik edo beste inongo lekuren antzik ez duen tokian egoteko desiotik datorrenarentzat.
