— Nafarroa / Gipuzkoa —
Aralarko Megalitoak Euskal Herriko monumentu megalitikoen kontzentrazio garrantzitsuenetako bat osatzen dute. Gipuzkoa eta Nafarroaren artean hedatzen den mendilerroan, berrogei bat trikuharri, harrespil eta tumuluz osatutako multzo bat gordetzen da, Neolito eta Burdin Aroko hileta-erritualak dokumentatzen dituztenak.
Monumentuak mendilerroko altuerean eta lepoan zehar sakabanatuta daude, altuetako larreetako Neolito garaiko abeltzainen ibilbideak seinalatzen dituzte. Duela bost eta hiru mila urte artean eraikia, monumentuok hil ondoko sinesmenen eta komunitate-antolaketaren aztarna fisikorik zaharrenak dira lurralde honetan.
Herri-tradizioak modu bateratuan jentilei egozten die megalitoen eraikuntza, Euskal Herriko mitologian erraldoi-herriari. Izaki sobrenatural hauei egotzitako harritzeko indarra monumentuen dimentsio neurriezinak azaltzeko modu bat zen, beren benetako eraikitzaileak ahaztu zirenean.
Aralarko megalitoen inguruko ibilbideak mendilerroa modu desberdinez ezagutzeko aukera ematen dute, paisaia eta ondare historikoa uztartuz. Jentilen harrietatik San Migel santutegiraino, haranetako hondoetako basoetatik altuetako larreetaraino, Aralar milaka urteko giza historiaren agertoki bat da.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Aralar mendilerroak Euskal Herri osoko monumentu megalitikoen kontzentrazio trinkoenenetako bat gordetzen du bere altuetako larretan eta gangorretako lepotan, Neolito garaiko komunitateek beren hildakoak ehorzteko eta beren lurralde-presentzia markatzeko aukeratu zituzten tokietan. Berrogeitik gora dokumentatutako monumentu, trikuharriak, baratzak eta tumuluak biltzen dituen multzoak, Pirinio mendebaldeko megalitismo pirinearraren adibide osoenenetako bat osatzen du.
Aralarko monumentuak mendilerroko abeltzaintza-ibilbideekin zuzenean lotuta daude, orain duela sei mila urte baino gehiagotik artalde eta taldeak altuetako larreetara igotzen ziren ibiltarien bidetik. Mundu zabalean megalitoen eta abeltzaintza-paisaien arteko erlazio hau ondo dokumentatua dago, baina Aralarren bereziki ikusgarria da, oraindik ere urtero bere ardi-artaldeak tontor berdinetara igotzen dituzten artzainentzat harriak ez baitira monumentu arkeologiko abstraituak, baizik eta paisaia bereko elementuak.
Herri-tradizioak megalitoak jentilen harriak izenarekin lotzen ditu, mitologia euskaldunean kristautasuna baino lehenagoko erraldoi-herriarekin. Jentilak, tamaina eta indar giza neurritik kanpokoak, baina lanerako behar gisa harria manipulatzeko gai zirenak, eraikitzaile ezezagunen memoria oroimenezko irudi bihurtu zituen interpretazio herrikoia dira, egiazko jatorria mendez mende galduz joan zena.
