— Nafarroa / Gipuzkoa —
Bidasoa Espainiaren eta Frantziaren arteko muga-ibaia da bereziki, eta mendeetan zehar bi herrialdeen arteko muga naturala markatu du Kantaurira iritsi aurreko azken kilometroetan. Nafarroako mendietan jaiotzen da, Baztan inguruan, eta 70 kilometro inguru egiten ditu Euskal Herriko paisaiarik ederrenetako batzuk zeharkatuz.
Bidasoaren harana gertakari historiko erabakigarrien eszenatokia izan da. Bere ibilguan dagoen Faisaien uhartean Pirinioetako Ituna sinatu zen 1659an, eta bi herrialdeetako printzesen trukeak eta erregeen arteko topaketak egin izan dira. Uharte txiki hori gaur egun ere Europan bakarra den kondominio franko-espainiarra da.
Bidasoako urak ospetsuak dira izokinen eta amuarrainen kalitateagatik, mundu osoko arrantzaleak erakartzen baitituzte. Bere ibilbidean agertzen diren herriek, Elizondok, Berak, Lesakak eta Irunek, ibaiaren ondoan mendez mende izandako bizikidetza islatzen duen ondare arkitektoniko eta kultural aberatsa gordetzen dute.
Bidasoaren bokaleak, Txingudiko badian, Kantauri ekialdeko hezegune garrantzitsuenetako bat osatzen du, hegazti migratzaileen babesleku eta estuarioa inguratzen duten bideetatik zeharka daitekeen naturagune babestua.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Bidasoa ibaia Nafarroako mendietan jaiotzen da eta iparralderantz doa Baztango harana zeharkatuz, azken tartean Espainiaren eta Frantziaren arteko muga naturala bihurtu aurretik. Txingudiko estuarioan isurtzen da Kantaurira, Hondarribia eta Hendaia artean. Ibai nafarra eta muga politikoa izatearen izaera bikoitz horrek esanahi anitzeko elementu geografiko bihurtzen du euskal kulturarentzat.
Bidasoaren historia muga politiko gisa nahiko berria da, bere bi ertzetako euskal komunitateen arteko komunikazio eta merkataritza-bide gisa izan duen eginkizunarekin alderatuta. Mendeetan zehar, eta Europako bake-itunek ezkerreko ertza Frantzia eta eskuinekoa Espainia bihurtu aurretik, ibaiaren ondoan bizi ziren herriak zirkuitu ekonomiko, kultural eta familiar berberen parte ziren, baserria zein aldetan zegoen alde batera utzita.
Bidasoaren erdian, Hondarribia eta Hendaia artean, Faisaien uhartea dago, munduko nazioarteko kondominio txikienetako bat. 1659ko Pirinioetako Itunaz geroztik, bere subiranotasuna sei hilean behin Espainiaren eta Frantziaren artean txandakatzen da. Bidasoak inguratzen duen uharte neutral txiki horretan egin ziren historikoki garai hartako bi potentzia nagusien arteko bake-negoziazioak, eta bertan sinatu ziren Europako historia modernoaren akordio politiko garrantzitsuenetako batzuk.
Txingudiko estuarioa, Bidasoa Kantaurira zabaltzen den tokia, Bizkaiko golkoko hezegune garrantzitsuenetako bat da hegazti migratzaileentzat. Biosfera-erreserba gisa babestuta, bere padurek eta urez betetzen diren eremuek urtero milaka hegazti hartzen dituzte Afrikaren eta Europa iparraldearen arteko migrazioan, eta euskal kostaldeko puntu hau lehen mailako helmuga bihurtzen dute turismo ornitologikorako.
