— Gipuzkoa —
Deba ibaia Gipuzkoako ibai nagusietako bat da, Elgeta inguruan jaiotzen dena eta Debako herrian Kantauriko itsasoan isurtzen dena. 60 kilometro inguruko ibilbidean, haraneko industriarekin eta nekazaritzarekin historikoki lotutako paisaia bat zeharkatzen du.
Deba ibaiaren harana Gipuzkoako barnealde industrialaren ardatz bat da. Eibar, Ermua, Soraluze eta Bergara bezalako herriak bere ertzetan garatu ziren, uraren indarra aprobetxatuz Burdina Aroko gertaerak eta ondorengo industria-garapena sustatzeko. Gaur egun, ibai-ertzetako pasealekuek eta berdeguneak eremu urbano hauek natura-ingurunearekin berriro lotzen dituzte.
Deba ibaiaren bokalera bereziki interesgarria da. Debako hondartza, flysch geologikoko formazioekin mugatua, Euskal Herriko itsasertzeko paisaia ikusgarrienetako bat eskaintzen du. Herri kostaldeko xarmangarri honek historia arrantzalea eta bainu-kultura uztartzen ditu.
Ibaiaren haranean zeharreko ibilaldiak kultura-ondare aberatsa ezagutzeko aukera ematen du: barrokoko elizak, baserriak, industriako zubi zaharrak eta Gipuzkoako landa-tradizioan murgiltzen duten parajeak.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Deba ibaia, Gipuzkoako barnealdean jaiotza eta Deba herrian bere izeneko muturrantz Kantaurikon isurtzen dena, lurraldearen identitatean eraginik handieneko ibai-sistemetako bat da. Bere ubideak Gipuzkoako hegoaldeko mendigunetik zehar haranaren jarraian jaitsiz, Eibar, Ermua, Soraluze eta Bergara bezalako herri guztiak ibaiaren presentziaren inguruan moldatu zituen ibaiaren historia hiri- eta industria-paisaiarekin bat egitera dator.
Deba ibaiaren bokalera Kantabriar itsasertzeko paisaia geologiko interesgarrienetako bat da. Debako flysch-a, Kretazikoa eta Eozeanoa artean ehunka milioi urtetan pilatutako arrokazko geruza inklinatuak, ibaiaren bokaleratik Zumaiarantz hedatzen den itsaslabar segida ikusgarria da, munduko estratu-ahostura sail osoen eta hoberien artean.
Deba ibaiaren haranean industrializazioak XVI. mendetik aurrera utzi zuen aztarnak, Burdina Aroko burdinolak ibai-bazterretako lehenak izan zirelarik, XVII. eta XIX. mendeen artean fabrika eta lantegi industrialetara bilakatuz. Ibaia, garai batean meatzaritza eta metalurgiaren indar-iturria, XX. mendearen bigarren erdian garbitze-prozesuaren ondoren berreskuratu da eta gaur egun berriro truita populazioak ditu, kutsadura industrialarekin galdu zirenak.
