— Araba / Bizkaia —
Nerbioi Bizkaiko ibairik garrantzitsuena da eta Euskal Herri garaikidearen sinboloetako bat. Urduñako mendatean jaiotzen da, Araba eta Burgos arteko mugan, eta Kantaurira isurtzen da Bilboko itsasadarra osatuz, Euskal Herriko metropoli-eremu jendetsuenaren bizi-arteria.
Nerbioiren historia Euskal Herriaren industrializazioarekin banaezin lotuta dago. Bere urak mende bat baino gehiagoz Bilbo eta ibaiertzeko herriak eraldatu zituen siderurgia eta ontzigintzaren gorakadaren eszenatokia izan ziren. Labe garaiak, ontziolak eta lantegiak industria-jarduerak ilundutako itsasadarraren ertzetan zehar hedatzen ziren.
Azken hamarkadetako eraldaketak bizitza berria eman dio Nerbioiri. Lehen garabiak eta tximiniak zeuden lekuan gaur Guggenheim Museoa, Euskalduna Jauregia eta ibaiertzeko pasealekuak altxatzen dira, eta ibaiaren ertzak nazioarteko erreferentziako aisialdi eta kultura-gune bihurtu dira.
Baina Nerbioi natura ere bada. Bere goiburuan, ibaia Nerbioiko jauzi ikusgarrian amiltzen da, 200 metrotik gorako ur-jauzian, Iberiar penintsulako altuenean. Jatorri basatiaren eta bokale urbanoaren arteko kontraste horrek euskal lurraldearen aniztasuna laburbiltzen du.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Nerbioi ibaia Arabako mendietan jaiotzen da, Iberiar penintsulako ur-jauzirik altuena den Nerbioiko jauzitik gertu, hirurehun metroko erorketa bertikalarekin. Iparrerantz doa Bizkaiaren bihotza zeharkatuz, Bilboko zubien azpitik igaro eta Getxo, Santurtzi eta Portugalete artean Kantaurira zabaltzen den estuarioa osatu arte. Hirurogeita hamar kilometro baino gutxiagoko ibilbide hau Iberiar penintsulako industria, politika eta kultura historiarik trinkoenetako bat daraman bidea da.
Nerbioiko itsasadarra mende bat baino gehiagoz Espainiako iparraldeko siderurgia eta portu-konplexu handienaren ardatza izan zen. Antzinako euskal estuarioen paisaia naturala lantegi, labe garai, kai eta trenbideen sare bihurtu zuen, eta Bilbo Espainiako estatuko hiririk dinamiko eta eraginkorrenetako bat egin zuen 1880 eta 1975 artean. XX. mendearen amaierako gainbehera industrialak paisaia bera birgaitze-eremu bihurtu zuen, Guggenheimek eta beste kultura-proiektu batzuek gaur egun Bilbo efektua deitzen dena gauzatu zuten arte.
Bizkaia zubia, Getxo eta Portugalete artean Nerbioiko estuarioa zeharkatzen duena, UNESCOren Gizateriaren Ondarea da 2006tik. 1893an eraikia, munduko lehen zubi transbordadorea izan zen, eta bi ertzen arteko pertsonen eta ibilgailuen joan-etorria ahalbidetzen zuen itsasadarra maiz zeharkatzen zuten ontzi handien igarobidea eten gabe. Bere burdin lakatuzko egitura eta oraindik lanean jarraitzen duen gondola esekia XIX. mendeko ingeniaritza industrialaren maisulana dira.
Nerbioiko estuarioa, laurogeita hamarreko hamarkadatik aurrera etengabeko deskontaminazio eta birnaturalizazio prozesuan dagoena, industria-garaiak ia erabat desagerrarazi zuen bizitza biologikoa berreskuratzen ari da. Hegazti limikoloak, izokinak eta paduretako landaredia duela berrogei urte ia antzuak ziren estuarioko tarteetara itzuli dira, eta Nerbioiren berreskuratze ekologikoa Europako hiri-ingurumenaren birsorkuntza adibiderik deigarrienetako bat bihurtu da.
