— Lapurdi —
Sare Lapurdiko probintzian kokatutako Frantziako Euskal Herriko herri xarmangarria da, Larrun mendiaren magalean. Euskal sorginkeriari eta antzinako tradizioei lotutako historia aberatsarekin, Sare kondaira eta herri-kontakizun ugariren eszenatokia izan da.
Herriak edertasun handiko hirigune historikoa gordetzen du, zurezko egitura eta fatxada kareztatuak dituzten baserri tradizionalekin, Lapurdiko arkitektura tipikoa islatzen dutenak. Parrokia-eliza, ondoan duen frontoi bereizgarriarekin, multzoaren elementu esanguratsuenetako bat da.
Sarako historiaurreko koben eta Larrun mendiaren hurbiltasunak herri hau inguruko ondare naturala eta mitikoa esploratzeko abiapuntu aproposa bihurtzen du. Larrungo gailurreraino igotzen den kremailera-trenak eskualde osoaren ikuspegi ikusgarriak eskaintzen ditu.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Sare, Frantziako Euskal Herriko herria eta Lapurdiko euskal herri adierazgarrienaren ospea irabazi duena, Euskal Herriko iparraldeko isurialdearen arkitekturan eta kulturan murgiltze osoa eskaintzen dio bisitariari. Fatxada zuriak eta zurezko egitura gorri ilunez edo berdez margotua dituzten baserriek, elizaren eta frontoiaren inguruan antolatuta, itxura nahita pintoreskoa dutela dirudien baina eguneroko erabileraren mendeei erantzuten dien osaerarekin, Frantziako Euskal Herriko multzo arkitektoniko argazkituenetako bat osatzen dute.
Sare Pierre Axularren bizilekua ere izan zen, XVII. mendeko euskal idazlea. Haren Gero liburua, 1643an argitaratua, bere garaiko euskarazko prosazko lanik garrantzitsuena da eta euskal literatura klasikoaren erreferentziazko testuetako bat. Axular Sarako apaiza zen bere obra idatzi zuenean, eta bere ministerioa bete zuen eliza txikiak herriko bizitzaren erdigune izaten jarraitzen du ia lau mende geroago.
Sarako udalerrian herriaren izena daramaten koba ospetsuak daude, Frantziako Euskal Herriko turismo-erakargarri bisitatuenetako bat, baita mugako mendiaren gailurreraino igotzen den Larrungo kremailera-trenaren abiapuntua ere. Bi erakargarri horiek herriaren xarma propioarekin batera Sare Lapurdiko kostaldeko helmugarik osatuenetako bat bihurtzen dute, natura, kultura eta euskal gastronomia puntu bakarrean bilatzen dituztenentzat.
Sarako gastronomia, bereziki kremaz edo gereziz betetako Lapurdiko aldaerako euskal pastel ospetsuekin, herriaren esperientziaren parte da. Sarako artisau-gozotegi batzuek errezeta tradizionalari eusten diote, eta herritarrek beren arkitektura zaintzen duten arreta berarekin begiratzen diote fideltasun horri.
