— Lapurdi —
Sara (frantsesez Sare) Frantziar Euskal Herriko Lapurdi probintziako herririk ederrenetako bat da, Larrun mendiaren magalean kokatua. 2.500 biztanleko herri txiki honek Frantziako herririk ederrenen sailkapenean maiz agertzen da, eta bere xarma tradizionalak bisitariak liluratzen ditu urtean zehar.
Sarako hiri-multzoak ohiko Lapurdiko arkitektura gordetzen du aparteko egoera batean: zurezko entramadu gorriz apaindu fatxada zuriko etxeak, plaza nagusia bere frontoia, XVII. mendeko eliza eta lapurdikoen hilerrietako estela diskoidalak. Multzoak denbora geldiarazitako errealitate bat sortzen du.
Herriak Zugarramurdi eta Urdazubirekin mugakidea da Espainiako aldean, eta historikoki mugako salerosketa eta kontrabandoa garrantzitsua izan da. Smuggling-bideek Sara eta nafar herriak lotzen zituzten mendiz, eta horietako batzuk gaur egun ibiltari-ibilbide gisa birmoldatuak dira.
Sarako ingurune naturala apartekoa da: Larrun mendia, bere tren kremailera ospetsuarekin, Saratik hasi eta igo daiteke, eta herriko kobazuloak bisitatu. Herria era berean frantziar Euskal Herriko gastronomia gozatzeko leku bikaina da, tokiko baserri-produktuak eta Lapurdiko sukaldaritza tradizionala eskainiz.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Sara herria, Frantziar Euskal Herriko Lapurdin, Larrongo mendiaren magalean kokatua, Frantziako herririk ederrenen sailkapenean agertu da eta Iparraldeko turismo-helmuga maitatuenetako bat da. Bere arkitektura tradizionala, zurezko entramadu gorriz fatxada zuriko baserriek osatua, Europako Atlantikoko herrien artean hobekien konserbatua dagoen kasuen artean dago, eta herriko multzo osoak denbora-kapsula baten sentsazioa sortzen du.
Sararen kokapenaren bereizgarri geografikoa Nafarroa espainolarekin duen mugakidetasuna da, zeina Zugarramurdi eta Urdazubirekin lotzen duen mendiz. Mugako pase hauek, historikoki kontrabando-ibilbide gisa erabiliak, gaur egun Pirinioko bi isurialdeek partekatzen duten kultura- eta paisaia-jarraipenaren testigantza dira, muga politikoak artifizialki eteten duena.
Sarako kobazuloak eta Larronen gailurra bisitatzeko aukera gehitzen zaizkio herriko eremu historikoa paseatzeari, oso egun osoko irteerako elementu guztiak gordetzen dituen helmuga bat bihurtuz Frantziar Euskal Herriko barruan. Sarako tokiko gastronomiarekin osaturik —Ardi Gasna gazta, Ezkiko marmelada—, bisitaren dimentsio gastronomikoa ere kalitatez beteta dago.
