— Nafarroa —
Zubieta Malerrekako haraneko Nafarroako herri txiki bat da eta, ondoko Iturenekin batera, Euskal Herriko tradiziorik zaharrenetako baten zaindaria da: Joaldunen desfilea. 200 biztanle eskaseko herri hau urtarrilaren amaieran biziberritzen da, kaleak larruz eta joalez jantzitako pertsonaia misteriotsuz betetzen direnean.
Zubietako joaldunak herrian zehar isilik ibiltzen dira, joale erraldoiak astinduz, espiritu txarrak kanporatu eta lurra neguko loalditik esnatzeko erritual batean. Baserrien artean joaleen soinu erritmikoa entzuteak deskribatzen zaila den atmosfera magikoa sortzen du.
Zubieta eta Iturengo inauteria UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Immaterial gisa aitortu du, denboraren gauean sustraiak hondoratzen dituen tradizio honen balio berezia azpimarratzen duen bereizgarria. Adituek erritual honetan antzinako ospakizun agrario protoeuroparren oihartzunak ikusten dituzte.
Inauteri-garaitik kanpo, Zubieta herri lasaia da, denbora gelditu dela dirudien horietakoa. Harrizko baserriek, baratze tradizionalek eta herria zeharkatzen duen ibaiaren murmurioak Nafarroarik benetakoena eta hobekien kontserbatua ezagutzera gonbidatzen dute.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, koba sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Zubieta herri nafarra, Iturenen auzo eta Joaldunen inauterian erritu-laguna, Bidasoako haraneko komunitate txiki bat da. Bere ospe nagusia bi egunetan datza: herriko gizonak ardi-larruz janzten dira, bizkarrean joale erraldoiak lotzen dituzte eta bi herrien arteko bideak zeharkatzen dituzte, aldi berean garbiketa-erritua, interpretazio artistikoa eta nortasun kultural kolektiboaren adierazpena den prozesio batean.
Zubieta eta Iturengo inauteriaren izaera elkarrekikoak, urtarrileko egun jarraietan bi herrietako Joaldunak batera arituz inauteri-zikloaren hasiera markatzen dutenean, herri bakoitzaren muga indibidualak gainditzen dituen komunitatearen kontzepzioa islatzen du. Bi herriek batera jardun behar dute erritua osatua izan dadin, eta elkarrekiko behar horrek inauterietatik harago hedatzen den elkartasun komunitarioa sortu du.
Joaldunek herrien arteko ibilbidean bizkarren mugimendu erritmikoarekin sortzen duten joaleen soinu masiboak akustikotik haragoko dimentsio fisikoak ditu. Dardara gorputzean sentitzen da belarriarekin entzun aurretik, eta segizioa orduetan jarraitzen duten ikusleengan duen efektuak argazkiak edo bideoak osorik harrapatu ezin duten zerbait hipnotikoa du.
Zubieta eta Iturengo inauteria aztertu duten etnologoek erritualaren antzekotasuna nabarmentzen dute Europako beste negu-kultura batzuetan dokumentatutako arbasoen prozesioekin, non hildakoak urtaroko trantsizioetan bizien mundura aldi baterako itzultzen ziren. Joaldunak kaputxa eta larruen azpian ezagutzeko zailtasunak eta herriko gizonak egunerokotik bestelako ordena bateko irudi bihurtzeak norabide berean seinalatzen dute.
