— Nafarroa —
Zubieta Nafarroako Malerrekako haraneko herri txiki bat da, Ituren herriarekin batera Joaldunen ospakizuna ospatzen duena. 200 biztanle inguru baino ez dituen herri honetan Europako inauteri arkaiko eta misteriotsuenetako baten protagonista den tradizioa bizirik mantentzen da.
Zubieta eta Ituren herrien arteko Joaldunen errituala UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Inmaterial izendatu du. Urtaroko azken astelehena eta asteartea, ardi-larruz jantzitako gizonak bizkarrean joale erraldoiekin bi herriak zeharkatzen dituzte, sinkronian jotzen, erritual arkaikoa den negutik naturaren esnartzea bilatuz.
Joaldunen soinua, erritmikoa eta kontzentrazio kolektiboarekin jotua, esperientzia sentsorial ahaztezinak da. Performantzaren izaerak, ez deus bizi-berria, urte-zikloaren errotazioaren eta iluntasunaren eta argiaren arteko nolakotasunaren espresio gisa kontsideratzen da adituek.
Inauterietatik aparte, Zubieta Nafarroako landa-paisaia eta arkitekturaz gozatzeko toki zoragarria da. Herri txikiaren harrizko baserriak, mendi berdez inguratua, Pirinio nafar atlantikoaren txoko ezkutuenetako baten estampa paregabekoa osatzen dute.
Teodosio zaldun nafarrak bere gurasoak hiltzen ditu deabruak engainatuta. Penitentzia gisa kateatuta, mendiz mendi dabil Herensuge batek erasotzen dion arte. San Migel jaisten da, piztia menderatzen du eta haren kateak apurtzen ditu Aralar mendian.
1610eko inkisizioaren prozesu ospetsua, kofatu sakratuan akelarreak ospatzen zituzten nafar sorginen aurkakoa. Kondairak amesgaizto eta sinesmenen arteko bidaia bat eskaintzen du.
Orreagako igarobidea Karlomagnoren atzealdeko goardiari egindako segadaren eszenatokia izan zen. Tradizio epikoak porrota Roldan eta Hamabi Pareen balentria heroiko bihurtu zuen. Gaur egun, lekuak batailen, erromesen eta erdi aroko kantuaren oihartzunak gordetzen ditu.
Basoko Jauna, artaldeak mendi garaietan babesten dituen erraldoi iletsua. Gizakiei nekazaritza, burdinaren forja eta gari-iraupena irakatsi zien. Haren txistuak ekaitzak iragartzen ditu eta artzainei arriskuaz ohartarazten die.
Izugarrizko edertasuna duten izakiak, ahate-oiekin edo arrain-buztanarekin. Haien ile luzeak urrezko orraziekin orrazten dituzte iturri eta ibai ondoan. Errespetatzen dituenari laguntzen diote, baina iraintzen dituenari gupidarik gabe jazartzen zaizkio.
Belarrak, erditzeak eta antzinako erremedioak ezagutzen dituzten emakume jakintsuak. Zugarramurdin eta beste leku batzuetan gaueko akelarreak egiten zituztela esaten zen. Mito herrikoiak jazarpen eta sorgin-ehiza historia tragiko bat ezkutatzen du.
Zubieta, Nafarroako Malerrekako haraneko herri txiki bat, Ituren auzoko herriarekin batera Europako inauteri arkaikoenenetako bat da protagonista. Joaldunak, bizkarrean joale erraldoiak eta ardi-larruz jantzitako gizonak, bi herrien arteko bideetatik desfilatzen dute astero-erritmoan, neguko lo dagoen natura esnarazteko helburuarekin interpretatzen den erritualean.
Joaldunen errituala, 2014an UNESCOk Gizateriaren Kultura Ondare Inmaterialtzat izendatua, tradizio bizirik dirauen bakarra da lurralde honetan hain zuzenean erromatarren aurreko urtaroen erritualetara zuzenean lotzen dena. Ardi-larruz jantzitako pertsonaien kontzeptua, giza eta animaliaren arteko egoera bat adierazten duena, eta larru azpiko aurpegi ezkutatu duen buruak giza identitatearen disoluzio bat iradokitzen dute neguko liminalltasun garaian.
Zubieta herria, Joaldunen errepidetik aparte, basoan eta larrean isolatutako herri txiki bat da, mugako paisaia isolatu bat non Nafarroa atlantikoa Pirinioko lehen muinoetan nahasten den. Herriaren tamaina txikiak eta bere kokapen baketsuak kontrastea sortzen du inauteri egunetan herriko kaleetan sortzen den zarata eta energia basatiarekin.
